Kuo tuku mai ‘e he Minisita Fonua mo e ngaahi Koloa Fakaenatula Hon. Taniela Fusimalohi ‘ene fakakaukau fekau’aki mo e lao kelekele, ‘i he taha ‘ene ngaahi polokalama ki he kakai ‘o e fonua. ‘Oku ne lolotonga takai holo mo ‘ene kau ngaue he ngaahi vahenga ke vakai’i ‘a e fiema’u ‘a e kakai ‘o e fonua ki honau ngaahi kelekele.

Ko e me’a mahino he ngaahi ‘a’ahi ko’eni, ko e si’isi’i koia ‘a e kelekele ki he tokolahi ‘o e kakai ‘o e fonua pea mo e lahi ‘o e fakatonutonu he ngaahi kehekele lahi, ko e ngaue kakaa ‘a e kakai fakataha mo e kau ngaue ‘o e Potungaue ki he ngaahi kelekele ‘e ni’ihi.

‘I he loto’i Potungaue ko e tuva ‘a e ngaue ki he kelekele ‘a e kakai ‘o a’u ki he pepa ngaue ‘e fituafe tupu pea ‘oku fehu’ia lahi pe ‘oku angafefee ‘a e ngaue ‘a e kakai ‘imu’a he Potungaue ni. Ka ‘oku malo mo e huu mai ‘a Puakatau ke ne fakakaukau’i ‘a e me’a ‘oku tatusia ai ‘a e ngaue, ke fai hano solova.

Kaekehe ko e me’a mahu’inga heni ko e ‘ohake ‘e he Minisita ‘ene fakakaukau ke fa’u ha lao ke holoki ‘a e ngaahi ‘api kolo mei he pole 30 ki he pole 15 ke lava ma’u ha ‘api ‘o e kakai ‘oku kei hala he ‘oku si’isi’i ‘a e kelekele. ‘Oku faka’ofo’ofa ‘a e fakakaukau ke ne solova ‘a e ta’ema’u ‘api ‘a e tokolahi ‘o e fonua, ka ‘i he tafa’aki ‘e taha ‘e ‘ikai fu’u lelei ia ki he kakai ma’u ‘api. Ko e tu’u leva ko e ngaue faingata’a ki he Minisita ke fakamali’i ‘a e ongo tafa’aki ni ke napangapanga malie.

‘I he lao lolotonga ‘oku talamai he lao ko e tamasi’i Tonga kotoa pe ‘oku totonu ke ‘oange hono kelekele kolo pole 30 mo hono kelekele ‘api ‘uta ‘eka 8. Ka ‘oku ‘ikai ‘ilo pe koeha ‘a e taimi fakamuimui taha kuo foaki ai ha kelekele ki ha tokotaha ‘i he founga ko’eni, ka ‘oku ‘ikai ko ha ‘ea ki ha kelekele. 

Kaekehe ‘oku ‘iai ‘a e ngaahi fehu’i mahu’inga ke fai ha vakai kiai fekau’aki mo e kelekele ‘o Tonga, ‘aia ‘e lava ‘o fakafuofua kiai ha founga ke solova ‘aki ‘a e palopalema. Koeha ‘a e lahi ‘o e ngaahi tofi’a ‘o e kau Nopele? Koeha ‘a e lahi ‘o e kelekele kuonau vahe ki he kakai pea koeha ‘a e lahi ‘o e kelekele ‘oku nau kei pukepuke. Kapau leva ‘oku kei lahi ‘a e kelekele ‘oku pukepuke ‘e he kau Nopele pea ‘oku totonu ke fa’u ha lao ke ‘iai pe ha lahi pau ‘o e kelekele kenau pukepuke pea ko e toenga ke vahe ki he kakai ‘o e fonua. He ko e lahitaha ‘o e kelekele ‘a Tonga ‘oku pukepuke he kau Nopele ko e 66% pea 34% ‘a e Pule’anga mo e tofi’a fakatu’i.

Ko e me’a tatau pe ki he ngaahi tofi’a fakapule’anga, kae fakapapau’i he pule’anga ‘e ‘iai ha kelekele fe’unga ki he’ene ngaahi ngaue langa fakalakalaka mo fua fatongia ki he kakai ‘o e fonua. Pea ko e tofi’a ‘o e Tu’i ke tau’ataina pe ‘o fakatatau mo hono finangalo.