Kuo ‘iai ‘a e ngaahi fakakaukau fo’ou mei he kakai ‘o e fonua kae tautefito ki he kau inukava pea ‘oku hoko ia ke nga’uta ‘a e kau too kava. He ka hoko ‘a e fakakaukau koia pea ko e mole lahi ia ki he kau too kava ‘o Tonga.    

Ko e fakakaukau fo’ou ko’eni na’e fofoa’i ko e kamata ke mamafa ‘a e totongi ‘o e kava. Ko e angamaheni ki he kava he ta’u ‘e ua kuo ‘osi na’e ‘i he $100 ki he kilo pea ka holo hifo ai ko e kau ia he kava ma’ama’a. Na’e hikihiki hake ai pe ki he $120,$130 pea ‘i he hiki ko’eni ‘a e lolo kuo hiki’i he kau too kava ‘enau totongi ki he $200 ki he kilo. Ka ‘oku tui ‘a e kau inukava ‘oku fu’u fakavalevale fau, he ko e taimi na’e kei $25 mo $50 ai ki he kilo, ko e ngaue tatau pe ‘oku fakahoko ki he ngoue kava he’ene a’u ki he $200 ki he kilo.      

Ka kuo fakahaa he tokolahi ‘enau fakakaukau ke huu mai ‘a e kava Fisi pe kava Vanuatu ‘oku ma’ama’a. Ko e palopalema pe ko e te’eki ‘ilo he tokolahi ‘o e kau inukava Tonga pe ‘oku fefee ‘a e ifo ‘o e kava ‘o e ongo fonua ni  mei he kava Tonga ‘oku nau anga kiai. Ka ‘oku tui ‘a e tokolahi he ‘ikai toe kehekehe ia mo e lau ki he me’a tahi, he neongo hono tala he ni’ihi ‘oku ifo kehe ange pe ika mei Tonga he ika Nu’usila, ka ko’ene anga pe kakai ki he me’atahi Nu’usila ‘oku ‘ikai ha toe kehekehe ia. Pea ko e me’a tatau pe he kava Tonga ‘i hano ‘omai ki Tonga ni.  

‘I Fisi ‘oku ma’ama’a ‘aupito hono fakatau fakalotofonua ‘oku ma’u ‘aki pe ‘a e $60 ki he $80 ‘a e kava lelei ki he kilo pea toki hiki hake ‘a e totongi ‘i he taimi ‘oku huu ai ki he maketi ‘i muli. Ka ‘oku toe ma’ama’a ange ‘a Vanuatu he ‘oku a’u pe ia ‘o ma’u ‘aki ‘a e $20 ‘a e kava grade B pea ko e kava lelei ‘oku lava pe ma’u ‘aki $40, koe’uhi ko e fonua too kava lahi taha ‘eni he Pasifiki.   

‘I he 2024 na’e fakafuofua ‘a e lahi ‘o e kava ‘a Vanuatu ko e 900-1400 toni na’e huu atu ki he maketi muli, ‘o ma’u ai ‘a e $43 miliona ‘Amelika. Ko Fisi ‘oku lahi mo’enau too kava ka koe’uhi ko e lahi hono faka’aonga’i fakalotofonua ‘oku si’isi’i ai hono huu atu ki muli. ‘Oku meimei ko e toni kava pe ‘e 200-300 he ta’u. Ko Tonga ni ‘oku vave ‘a e lahi ‘enau kava huu ki muli ko e 100-300 toni, ka ko e kalasi kava lelei pea sai hono totongi.

Kaekehe ka faifaiange ‘o lava ha ni’ihi ke huu mai ‘a e kava Fisi mo e kava Vanuatu pea kuopau ke afe kiai ‘a e kau inukava neongo pe koeha hano fa’ahinga ifo, ka ‘oku mohu founga pe kau inukava hono ‘ai. Pea ko’ene leveleva ia ‘a e kau too kava Tonga ko e too pe ‘o tali uta ki muli ka ko e me’a ki he maketi fakalotofonua, ‘e ngali ma’u ia he kava Fisi mo e kava Vanuatu. Pea ko e me’a pe ‘a e kau too kava kenau fakakaukau’i ke holoki pe ki ha tupu fe’unga kae lava ke kei ma’u hanau seniti fakalotofonua.        

Ko e taukave ‘a e kau too kava ‘oku hikihiki ‘a e me’a kotoa ‘o hangee ko e palau, ko e totongi ‘o e kau ngaue kuo a’u ki he $25 ki he houa, ki he too mo e tauhi ‘o a’u ki hono ta’aki ‘o ngaahi mo hono tuki ‘o fa’o milemila pea ko e fakamole lahi. Pea ko e hiki fakamuimui ‘a e lolo ‘oku toe hiki ai mo e totongi ‘o e ngaahi fakamole. Ko e taha ko e taimi ‘oku la’ala’aa ai ko e ngaue lahi ki hano fakavai mo fakamalumalu ‘a e kava ke mo’ui mei he la’aa pea ko’ene lahi ‘a e vai ‘oku ‘iai hono palopalema. Pea ‘oku ‘ikai ko ha me’a faingofua ‘a e too kava.  

 Ka ‘i he taimi tatau ko e me’a mo’oni ‘e faka’osi kiai, ko’ene mamafa ki he kau inukava tenau afe kinautolu ki he kava ‘oku ma’ama’a. ‘Oku tatau pe mo e ngaahi koloa ‘a e kau Siaina, ‘oku ‘ilo he kakai ‘oku ‘ikai sai ka ko’ene ma’ama’a pea kuopau ke ‘ave ia        

Ko e mahu’inga ‘a e kava ki he’etau ngaahi me’a fakafonua ‘oku ‘ikai hano tatau hono ‘aonga. Ko e ngaahi feinga pa’anga he kolo, siasi, kolisi tutuku, sikolasipi mo e palupalu ki he kau folau fakauike kotoa mei Tonga, ‘oku si’i uki mai he kau nofo muli ‘a e kau inukava ke tokoni ki he ngaahi fiema’u lahi kehekehe ko’eni. Pea kapau tenau afe mo kinautolu ki he kava Fisi pe Vanuatu pea ‘e mole ‘a e ma’u’anga pa’anga ‘a e kau too kava Tonga.