‘E kei hokohoko atu pe ‘a e faingata’a’ia ‘a e fanga ki’i pisinisi iiki ‘i he tu’utu’uni ‘a e pule’anga lolotonga, ke toe ‘ave pe ‘a e $30 miliona na’e faka’ataa he pule’anga ‘o Dr.’Aisake Eke ke tokoni ki he ngaahi pisinisi taautaha. 

Na’e ‘iai mo e fokotu’utu’u ke ‘iai ‘a e founga fo’ou ke ngaue’aki, ko e kulupu ‘e taha ko e fanga ki’i pisinisi iiki ‘ikai fu’u fakalele totonu pea mo e kulupu ‘e taha ki he ngaahi pisinisi lesisita ‘i he pule’anga ‘o ‘ikai ‘ave ki he TDB koe’uhi ko e launga ‘a e kau pisinisi iiki ‘i he totu’a ‘a e me’a malu’i. 

Na’e ‘uhinga ‘eni ke lava ‘a e pule’anga ‘o tokoni ki he ngaahi pisinisi iiki ‘ikai laiseni (informal) kenau lava ‘o ma’u monuu mei he pa’anga tokoni, ta’e’iai ha me’a malu’i. He ko e palopalema lahitaha ia kihe fanga ki’i pisinisi iiki pehe ni, ko e koloa malu’i ‘oku ‘eke he Pangike Langa Fakalakalaka ‘oku ‘ikai kenau malava ‘o fua. Pea ko e kulupu ia na’e vahe’i kia Taniela Fusimalohi ke ne tokanga’i ka ko e liliu ‘a e pule’anga pea ‘ikai hoko ‘a e fakakaukau. 

‘I he huu mai ‘a e pule’anga fo’ou na’anau liliu ‘a e fokotu’utu’unga ngaue ‘a e pule’anga motu’a, ke fakafoki pe ki he Pangike Langa Fakalakalaka kenau fakahoko ‘a e tokanga’i ‘o e pa’anga tokoni. Ka ‘oku ‘ikai ko ha ongoongo fakafiefia ki he kakai ‘o e fonua, he ko e toe foki pe ki he ‘eke me’a malu’i pea ko e ngaahi pisinisi lalahi pe tenau malava pea ko kinautolu pe tenau ta’imalie he tokoni. 

‘Oku tukuaki’i he tokolahi ‘a e pule’anga lolotonga ki he ‘ikai tokanga’i ‘a e fanga ki’i pisinisi iiki ‘ikai lesisita, kae sio pe ki he kau pisinisi lalahi pea ‘e tu’umalie ai pe tu’umalie kae masiva ange ‘a e masiva. 

Ko e kau Siaina ‘oku ma’ui’ui ‘enau fakalele pisinisi he ‘oku tokonia tatau pe ‘a e toki kamata fo’ou mo falekoloa iiki mo e kautaha ‘oku ‘osi tu’ulelei. Pea ko e ‘uhinga ia ‘oku nau langa vave mo fakalakalaka ai, ka ‘oku tala he Palemia ko’eni na’ane fakafoki ‘a e pa’anga ki he Pangike Langa Fakalakalaka, ko e kakai ‘oku nau tukuaki’i ‘a e kau Siaina ko e kau Tonga “talatoo”. 

Ko e me’a malu’i ‘oku ‘eke mei he kakai ‘o e fonua ki he noo fanga ki’i pisinisi iiki ‘ikai lesisita ko e malu’i kelekele, ko e fale pe me’alele pea pehee ki he ngaahi koloa mahu’inga. Ka ko e tokolahi ‘o e levelo ko’eni ‘oku ‘ikai ma’u ia.

‘Oku mahu’inga ‘a e fokotu’u ‘a e pule’anga lolotonga ke malu ‘a e pa’anga ‘a e pule’anga ki hono taa fakafoki, ka ‘i he tafa’aki ‘e taha ‘oku uesia ‘a e kau pisinisi iiki he ‘oku ‘ikai hanau koloa malu’i pea he ‘ikai fakalakalaka ia kimu’a ko e ‘ikai ha tokoni fakapa’anga.  

Kaekehe kuo taimi pe ke mahino ki he kau taki ‘o e pule’anga ‘a e fo’i faingata’a ko’eni he kuo ‘osi hoko kimu’a, ‘i he pa’anga tokoni ki he kau ngoue mo e toutai. Na’e iku mei ma’u kotoa he kau pisinisi lalahi ‘a e ‘inasi ko e ‘iai ‘enau koloa malu’i. Ko e polokalama noo ‘oku ‘iloa ko e Pino ‘oku peseta ‘e 25% ‘a e totongi tupu ka ‘oku tokolahi pe he taimi kotoa. He neongo ‘ene totongi tupu lahi ka ‘oku faingofua ange ‘a e kakai ‘o e fonua ko e ‘ikai ha koloa malu’i. 

Na’e fai ‘a e feinga ki he Palemia maloloo ke ‘omai ha’ane tali ki he fo’i liliu ko’eni ‘e he pule’anga lolotonga ‘a e founga ngaue ki he noo tokoni. Ka na’e te’eki faingamalie ke ‘omai ha tokoni.  

Tonga Fonua