Koeha ‘oku faingata’a ai ki ‘Amelika kenau hamusi ‘a e Strait of Hormuz mei Iran?
Koe fehu’i ia ‘oku ‘eke ‘e he tokolahi ‘o mamani pe koeha ‘oku faingata’a ai ki ‘Amelika kenau hamusi ‘a e halanga vaka ‘iloa he kulifa Peasia, ‘oku ‘iloa ko e Strait of Hormuz, ‘oku fou mai ai ‘a e ngaahi vaka uta lolo ko e 20% ‘o e lolo ‘a mamani.
Ko hono ‘ohofi ‘e ‘Amelika mo ‘Isileli ‘a Iran, ‘oku nau fa’iteliha ‘i he ‘ataa mo e tau tahi ka ‘oku ‘ikai kenau lava ‘o ikuna ‘a e ki’i halanga vaka ‘iloa ko’eni. Ka ‘oku hoko ia ko e fo’i mahafu tau ‘a Iran kenau fakamanamana’i ‘aki ‘a ‘Amelika mo ‘Isileli mo e mamani kotoa, he ‘oku nau pule’i mo’oni ‘a e konga tahi fe’unga mo e maile e 21 hono ki’i falahi kae lele loloa he mataafonua ‘o Iran. Ko’enau pule’i koia konga tahi ni fakataha mo e ngaahi vaka ‘oku kolosi ai tautefito ki he ngaahi vaka lolo. Pea kuo ongo’i fakamamani lahi ‘a e fo’i teke pate ‘a Iran ‘enau fakangatangata ‘a e vaka ke kolosi mo e vaka ke ta’ofi mo e vaka ke fana’i ka kolosi ta’efakangofua.
Ka koeha koaa hono faingata’a ke ikuna ‘a e ki’i konga tahi fasi’i ko’eni mei Iran?
Kaekehe ko hono ‘uhinga ‘eni, ‘oku ‘uhinga ia mei he ki’i konga fasi’i ‘oku maile e 21 pea ‘oku matatahi ia ki he konga lahi ‘o Iran. Ko e konga ko’eni ki Iran ‘oku faingofua kenau fana misaila mei loto fonua ki tahi ki he ngaahi vaka. ‘Oku kau ai mo e ngaahi feitu’u ‘oku fana mei ai ‘a e ngaahi loketi mo e misaila ‘oku puli hono ngaahi tu’uanga, ke fakafepaki’i vave ‘e ‘Amelika. Ko e pole lahi ‘e taha ko e ngaahi maina ‘oku fakatoka he konga tahi Hormuz ‘oku lahi ‘aupito pea ko e taimi lahi ki ‘Amelika ke fai hano fakama’a mei he konga tahi ni. Pea ko e faka’osi ko e ngaahi drone ‘oku vave ‘aupito ‘enau puna ofi mei he ngaahi mata fanga ‘o Iran ki he ngaahi vaka he konga tahi ni.
Ko e faingamalie’anga ‘o Iran he kaveinga ko’eni ko e ngaahi maina ‘oku nau ngaue’aki ‘oku ma’ama’a hono ngaohi, ka ko e maumau ‘oku nau fakahoko ‘oku lau piliona ‘a e ngaahi vaka lolo ‘e ‘auha he maina. ‘oku toe kau ai mo e ngaue’aki ‘e Iran ‘a e fanga ki’i vaka iiki kae oma ki hono ‘ohofi ‘o e ngaahi vaka ‘o ‘ikai ha taimi fe’unga ki he kau tau ‘a ‘Amelika ke fakafepaki’i kei taimi kinautolu, he ‘oku lau miniti pe kuo nau a’u kinautolu ki he ngaahi taketi ‘oku nau palani kiai.
‘I he’ene pehee, neongo hono ma’u ‘e ‘Amelika ‘a e ngaahi naunau tau mo e kau tau lelei, ka ‘oku ‘ikai kenau fakapapau’i ‘e hao ‘a e ngaahi vaka uta lolo lau piliona ko’eni mei he ngaahi ‘ohofi ‘a Iran.
Ko e fo’i toho pate malie ‘eni ‘oku nono’o’aki ‘e Iran ‘a ‘Amelika mo mamani kotoa ko e too lalao faka’ekonomika ‘e hoko, henau pule’i ‘a e halanga vaka ni, ‘oku fou mai ai ‘a e 20% ‘o e lolo ‘a mamani pehe ki he 33% ó e fertilizer (fafanga kelekele) a mamani. Pea kuo ‘osi ongo’i ia he ngaahi fonua lahi ‘o mamani ‘oku fakafalala ‘enau ma’u’anga lolo moe fertilizer mei he Kilifa Peasia.
Ko e hiki ‘a e lolo ‘oku hiki ai mo e fakafetau’aki (trade) pea uesia lahi ‘a e ngaahi fonua lahi kae tautefito ki hono kakai. He ‘oku fakafuofua ‘e a’u ki he liunga ua ‘a e totongi ‘o e lolo ki he kaha’u mei he totongi lolotonga. ‘E hiki ‘a e lolo, hiki ‘a e ‘uhila mo e vai, hiki ‘a e koloa me’atokoni mo e koloa kehekehe pea too lalo faka’ekonomika ‘a e ngaahi fonua. Ko e palopalema faka’ekonomika ko’eni ‘oku uesia lahi taha ai ‘a e ngaahi fonua ‘oku kau mo ‘Amelika. Ka ‘oku toe fakaloloma ange ‘enau toe too kehekehe ‘a ‘Amelika mo e ngaahi fonua ‘Iulope pea mo e ngaahi fonua kaungame’a ‘i ‘Esia hangee ko Siapani mo Kolea Tonga.
Na’e kamata ‘eni mei he ‘ikai kenau loto ke ngaue’aki ‘e ‘Amelika ‘enau peisi fakakautau pea toe kalokalo ki ‘Amelika kenau tokoni ange hono tau’i ‘o e halanga vaka ko’eni ‘oku faingata’a’ia ai he taimi ni. Pea kuo fakamotumotu ‘a Trump ke fakafoki ‘ene kau Sotia kotoa mei he ngaahi fonua ni pea kaniseli mo’enau tokoni lau piliona he ta’u kotoa ki he NATO, ka ‘oku ‘ikai kenau pehee mai koeha ‘a e kole mei ‘Amelika. Pea kuo taimi aa ke fakangata ‘enau heka pasi ta’etotongi ‘i he ngaahi tokoni fakapa’anga mo fakakautau ‘a ‘Amelika.
‘Oku toe ‘iai pe mo e palopalema ‘a e feinga ‘a ‘Amelika, he ka faifaiange kunau ikuna ‘a e halanga vaka, ‘e ‘eke’i lahi ia mei he Pule’anga Fakatahataha mo Lusia mo Siaina, he ko e halanga vaka ni ‘oku ‘iloa fakamamani lahi ko e Konga Tahi Fakavaha’a Pule’anga. Pea ‘e ‘ata kovi ai ‘a ‘Amelika he ngaahi lao fakavaha’a pule’anga.
Kaekehe kuo toe tuku atu ‘e ‘Amelika ‘a e uike ‘e ua ki Iran, ka kuo tuku mai ‘e Iran ‘enau fiema’u lalahi ‘e 10 ke muimui kiai ‘a ‘Amelika mo ‘Isileli kae toki faka’ataa ‘a e konga tahi ni ki he ngaahi vaka lolo. Pea ‘oku toe malieange ‘a e ngaahi mitia angamaheni mo e mitia fakasosiale he tau’aki fakamatala kohai ‘oku ikuna he tau, he ‘oku fakafiefia ‘a e kau poupou ‘o e pule’anga ‘o Iran pea lele mo e ngaahi mitia ‘Amelika ‘oku ikuna ‘a ‘Amelika. He ko e palani ‘a ‘Amelika mo ‘Isileli ke pomu’i ‘a e ngaahi ma’u’anga ivi ‘uhila ‘a Iran mo e ngaahi tuku’anga lolo, na’e fekau he pule’anga Iran hono kakai kenau ‘aofi ‘a e ngaahi feitu’u ni ke ‘oua ‘e lava ‘o laku pomu’i koe’uhi ko e kakai. ‘Oku tui ai ‘a ‘Amelika kuo ‘osi mo’oni ‘a Iran kenau tukutoi mai honau kakai.
Ka kuo te’eki a’u ‘o ‘aho taha ‘a e ta’ofi ha toe ‘ohofi ‘o Iran kuo haha’i ‘e ‘Isileli ia ‘a Lepanoni ‘oku senita ai ‘a Hazepolah pea kuo ‘ita ‘a Iran ‘o toe tapuni ‘a e Hormuz. Katau vakai ange pe koeha ‘a e hoko atu ‘a ‘Amelika pe ko e hanga ai pe ‘e Iran ‘o nono’o ‘aki ‘a e Strait of Hormuz ke ‘oua tenau toe lava ‘o hoko atu hono tau’i kinautolu.
Tonga Fonua
