Ko e Potungaue ma’ulalo taha ‘ene fakahoko fatongia he pule’anga ko e Potungaue Fonua mo e Savea pea ‘oku fuatatautau ia mei he savea ki he Potungaue launga’i lahi taha.
Ka koeha ‘a e ‘uhinga pe palopalema ‘oku ne fakatupunga ‘a e too lalo pehee fau ai ‘a e ngaue ‘a e Potungaue ni.
Ko e tali kiai na’e fakahaa ia ‘e he Minisita ki he Potungaue ni, Dr Taniela Fusimalohi ki he kau ma’u fakataha ‘o Tongatapu 6, ko e ta’emaau ‘a e tauhi ‘o e lekooti ‘a e Potungaue. Pea ko e tahataha ‘a e taha ‘o e Potungaue mahu’inga taha ‘o e fonua pea hoko ai ‘a e kaveinga ni. Ko e kelekele ‘oku ne fakafaikehekehe’i ai ‘a Tonga mei ha toe fonua ‘i mamani, ke vahe he Fale ‘o Tupou talu meia Tupou I ‘a e kelekele ta’etotongi ki hono kakai ke hoko ko honau tofi’a tukufakaholo ta’engata. Ka kuo pa’usi’i ‘i he ta’etokanga mo e ngaue kakaa.
Ka kuo hoko ‘a e too nounou ‘i he Potungaue ni talu pea mei tuai ‘o a’u mai pe ‘eni ki he lolotonga ni, ke uesia ai ‘a e kakai ma’u’api mo fiema’u kelekele tokolahi. Ka tau foki ki he fokotu’u ‘o e Konisitutone mo hono tataki he hou’eiki mo e Tu’i ‘a e fonua ‘e puli ‘a e me’a lahi koe’uhi ko e ‘alu ‘a e taimi pea pekia atu ‘a e kau Minisita mo e kau ngaue ‘e fiha ke puli atu atu ai ‘a e too nounou lahi pea hoko ko ha fo’i ‘uhinga ke tukuaki’i kiate kinautolu. Ko’etau tahataha mai ki he taimi ‘o e hake mai ‘a e ako ki he fonua ni ko e ki’i tokosi’i pe fakataha mo e hou’eiki pea ko kinautolu pe na’anau ‘ilo ki he ngaahi me’a fakalao.
Pea mei he 1960 kuo kamata ke tokolahi ‘a e kakai mei he ha’a me’avale kuo ako lelei pea nau ngaue he Potungaue ko e tokolahiange ia ‘a e kakai ke ngaue ki he kelekele. Ko e taimi ‘eni na’e kei lahi pe ai ‘a e tali “Koau “ ki he Tu’i mo e hou’eiki pea koeha pe ‘enau lau ki ha kelekele pea ko e tali ko e ‘io pe. Na’e ta’imalie mo e ni’ihi mei he kakai na’e ako lelei ‘o hoko ia kenau fakahoko ‘a e ngaue fakalao mo ta’efakalao kenau ma’u ai ha ngaahi kelekele lahi ko’enau ako lelei. Pea na’e kau ia he kaveinga na’e me’a ‘aki ‘e Hon. Fusimalohi ki Tongatapu 6 ‘o fakatataa ‘aki ‘a ‘Eua. Ko e konga lahi ‘o e kelekele ‘o ‘Eua kuo lisi mo lesisita he kakai ‘oku ‘ikai kenau nofo ‘Eua pea na’e angafefee?
Na’e a’u mai ki he 1970 kuo tokolahiange ‘a e kakai ako lelei, tokolahi ange mo e kakai ‘o e fonua pea hokohoko atu ai pe ‘a e palopalema ‘a e ngaahi kelekele, ‘i he ‘uhinga lalahi ko e ta’emaau ‘a e tauhi lekooti fakataha mo e ngaue kakaa ki he ngaahi kelekele lahi. Pea na’e hoko ‘eni ko’euhi ko e ‘ikai ako lelei ‘a e kau ma’u’api tokolahi pea masiva mo e tokolahi ke ‘eke’i ‘enau totonu ki honau ngaahi kelekele. Na’e hoko mo e kupu’i Lao Kupu 170 ka ‘osi ha ta’u ‘e 10 mei he ‘aho na’e fakahoko ai ha ngaue ki ha kelekele ‘oku te’eki ke ‘eke’i fakalao pea ‘oku ‘ikai toe lava ha ngaue kiai ‘a e Fakamaau’anga. Kaekehe ko e me’a lahitaha ‘oku lahitaha hono ‘ohake he kakai ‘o e ngaahi vahenga, ko e tuai ‘a e ngaue ki he’enau ngaahi fiema’u kelekele pea kuo a’u ia ki he ta’u ‘e 20 ‘oku te’eki ma’u. Pea ko hono ua ko e lahi ‘a e launga ‘a e kakai tokolahi ki he ngaue ta’etotonu mo kakaa ki honau ngaue kelekele. Pea kuo fokotu’u ai ‘e he Minisita ha Komiti kenau vakai’i ‘a e ta’efiemalie ‘a e kakai pea ‘e lava ke ne faitu’utu’uni kiai. Ko e founga lelei ‘eni ki he kau ma’u kelekele ‘oku ‘ikai ha pa’anga fe’unga ke fakahoko’aki ‘a e totongi Loea ki ha fakatonutonu fakamaau’anga. Ko e fakahuu atu ho launga mo ha fakamo’oni ki he Komiti pea tenau ngaue kiai pea ‘e lava ‘a e Minisita ‘o faitu’utu’uni.
Kuo toe fale’i ‘e he Minisita ‘a e kakai ‘o e fonua ke ‘oua na’a toe fakahoko ‘a e founga ngaue, ko ho’o ha’u ki ha’o famili pe maheni he Potungaue ‘o ‘ave kiai ho fiema’u kelekele. He ko e palopalema ‘oku hoko ‘oku puke he tokotaha koia ho fiema’u kae ‘ikai lesisita ho fiema’u ke ma’u he Minisita pea fakahoko ha ngaue kiai. Ka ko e founga foki ‘eni ia ‘oku lahi ‘ene ngaue’aki ke vave pea lava ‘o fakahoko ‘ete fiema’u. Ka ko e palopalema kapau ko e ngaue koia ‘oku ta’etotonu pea ko e palopalema lahi ia. Kuo lahi hono tukuaki’i ‘o e kau ngaue ki he founga ngaue ta’etotonu, ko’euhi ko’enau ‘ilo ki he lao kelekele mo’enau ngaahi felalave’i he loto’i potungaue pea nau ‘ilo ‘a e fanga ki’i founga ke mio’i ai ‘a e founga ngaue ke lava ‘enau ngaue ta’efakalao mo taumu’a kakaa.
Ko hono fakamo’oni kuo fakahaa he Minisita ‘a e ngaahi faka’ilo ‘o e kau ngaue mo e Potungaue ‘o tukuaki’i ki he ngaue kakaa ki he kelekele ‘o e kakai ‘o e fonua. Pea ko e palopalema lahi ha fakahoko ha fakatonutonu fakalao ko e ‘ikai ha lekooti ko e ta’emaau ‘a e ngaue, he ko e Fakamaau’anga ‘oku pule ‘a e ngaahi fakamo’oni fakapepa. Kuo kole ai ‘a e Minisita ke hiki ‘a e patiseti ‘o e Potungaue he ta’u fakapa’anga hoko kae lava ke fakahoko ha ngaue vave mo maau ki he ngaahi tohi kole ngaue ‘e 1 mano kuo ‘i he potungaue.
Ko e me’a mahu’inga ‘e taha, ke fa’u ha tu’utu’uni ke lava ‘a e Minisita ko’eni ‘o hokohoko atu he Potungaue ni kae lava ke fakahoko ‘ene ngaahi palani ngaue. Ka ‘iai hano faingamalie ke toe fili he fili Fale Alea hoko pea toe ui pe ki he Potungau ni ‘o tatau ai pe kohai ‘e Palemia. He ka ‘ikai pea ko’ene kamata pe ke maau ‘ene palani ngaue kuo huu mai ha taha kehe ‘o ‘ai ‘ene palani ngaue kehe. Ka ‘oku kau ‘a e Minisita ko’eni ‘i he tokotaha lelei ‘ene palani ngaue mo’ene ngaue pea falala’anga.
Tonga Fonua
