Teuteu ki he South Pacifi Games 2023 ko ha faingamalie ke ‘oua ‘e mole
Kuo ikuna ‘e Tonga ‘a e fe’auhi ki hono fakalele ‘o e South Pacific Game 2031, ka ‘oku ‘iai ‘a e too kehekehe ‘i he kau memipa Kapineti, kae tautefito ki he ni’ihi ‘oku tui tatau pea mo e Palemia maloloo kuone pekia ‘Akilisi Pohiva, ‘i he tui ‘e hoko hano fakahoko ‘o e sipoti 2019, ko e mole mo e kavenga lahi ki he fonua.
Kae lolotonga ‘oku haa ‘uhinga fakapolitikale, ka ‘oku hala ha fa’ahinga fakamatala fakafika ke poupou’i ‘aki ‘enau tui. Ka ‘i he lolotonga ni kuo ‘iai ‘a e ngaahi fakamo’oni fe’unga mei he ngaahi fonua kaunga’api ‘o e Pasifiki, ‘enau feinga fakafeitu’u ke poupoua ‘a e sipoti pea ‘oku hoko ia ke holoa ai ‘a e fakakaukau ke ta’ofi ‘a e Sipoti 2031 ki Tonga ni.
“Kuo ‘iai foki ‘a e kau helo he mala’e sipoti mei he ngaahi mala’e va’inga fakakolo mo e ngaahi ‘apiako. Pea fefe ai kapau tetau ma’u ‘a e ngaahi mala’e mo e naunau sipoti totonu hotau fonua ni”, ko e tui ia ‘a William Wolfgram ko e Mate Ma’a Tonga tutuku. Ko e va’inga ‘oku ‘ikai ki he taimi ni pe, ka ko ha tokateu ia ki he to’utangata hoko.
‘I he vakai ki hotau fonua kaunga’api ko Solomone, ‘i he’enau talitali ‘a e Pacific Games 2023, na’anau fehangahangai mo e faka’ilonga fehu’i tatau. Na’e fehu’ia pe ‘e lava he ki’i fonua si’isi’i faka’ekonomika ‘o mafua fakapa’anga ‘a e sipoti. Ka na’anau lava ‘o fakahoko lelei fakataha mo e tokoni ‘a e ngaahi fonua tokoni fakalakalaka.
Na’e laka hake ‘i he SBD$2.38 piliona pe ko e US$250 ki he US$355 miliona ‘Amelika ‘a e fakapa’anga ki he ngaahi langa ki he sipoti. Ko e 60% ‘o e fakamole ki he langa ko e tokoni ‘a e ngaahi fonua fengaua’aki hangee ko Siaina, ‘Aositelelia, Siapani mo ‘Initonesia pea ko e 35% pe na’e fua ‘e he pule’anga Solomone. Pea ‘oku ne talamai ai ‘a e mahu’inga ‘o e vaa fakatipilometika fakapotopoto mo e palani lelei te ne liliu ‘a e mohe misi, ke hoko ‘o mo’oni.
Ko hono ola faka’ekonomika na’e lelei ‘aupito, ‘i he GDP mei he -4.1 % ‘i he 2022 ki he tupu 3% ‘i he 2023 ‘o makatu’unga ‘i he ngaahi langa, ko e kau folau’eve’eva mo hono fakalele lelei ‘o e sipoti pea pehee ki he fakamole fakalotofonua. Na’e laka hake ‘i he ngaahi ngaue ‘e 10,000 na’e ma’u he lolotonga ‘a e teuteu mo e fakahoko ‘o e sipoti. Ko e hili ‘a e sipoti kuo ‘iai ‘a e ngaahi ‘api ako kuo fakalelei’i, ngaahi falemohe mo e ma’u’anga ivi kae pehee ki he ngaahi hala kuo ngaohi lelei pea pehee foki ki he ngaahi fale va’inga faka’ofo’ofa. Na’e ‘ikai ko ha mole ka ko ha ‘inivesimeni lelei ma’ae fonua.
Kaekehe kuo ‘iloa fakamamani lahi ‘a e taleniti ‘o e Tonga ‘i he ‘akapulu, fuhu, hiki me’a mamafa mo e ngaahi sipoti kehe. Ka ‘oku nau malava lolotonga ‘oku fakangatangata ‘a e ngaahi naunau tokoni fakaonopooni, kae fakafalala pe ki he’enau taukei fakanatula, taliangi pea mo e feinga fakafo’i tuitui. Pea ‘oku hoko ‘a e sipoti ko e koloa huu atu lelei ‘a Tonga ki tu’apule’anga, ka ‘oku ‘ikai ha tokoni lahi mei he pule’anga.
Pea mei he ngaahi pule’anga kimu’a, kuo te’eki kenau vahe’i ha pa’anga ‘e lau miliona ke langa ‘aki ha ngaahi fale sipoti mo ha naunau sipoti ma’ae kakai ‘o e fonua. Ka ‘e hoko hono talitali ‘o e South Pacific Games 2031 ko ha liliu lahi mo ha fuofua faingamalie ‘i he ngaahi ta’u lahi ke ‘aonge ki he kau sipoti ha ‘atakai ‘oku nau fiema’u. ‘E hoko ia ko e ‘inivesimeni lelei ki he hako tupu ‘o e fonua, ko e mo’ui lelei mo hotau tu’unga fakafonua. Kuo hoko ‘a e ngaahi talafili ko ha kaveinga ki he kakai totongi tukuhau, ka ko e ma’uhala ia ki hono fakapa’anga ‘o e sipoti. He ‘oku ‘omai he ola ‘o e Sipoti 2023 ‘i Solomone, ‘e lava ‘o fakahoko ‘a e fakamole he tokoni ‘a e ngaahi fonua fengaue’aki fakalakalaka pea ‘oku lolotonga tauhi ‘e Tonga hono vaa mo e ngaahi fonua ni pea ‘oku ‘iai ‘a e tui lahi ‘e poupou ‘a e ngaahi fonua ni ki ha kole mei Tonga.
‘Oku ‘ikai foki ko ha langa ‘eni ki ha faka’ali’ali pe, ka ko ha langa ‘e tu’uloa pea ne ‘omai ha ngaahi ngaue, mo ha tokoni faka’ekonomika. ‘Oku ne liliu ai sipoti mei ha me’a ‘oku tau fiefia ai ki ha me’a ‘oku poupoua kakato mo fakatupulaki.
Pea ko e popoaki ia ki he kau memipa Fale Alea ‘oku kei veiveiua, ko e fehu’i, kapau he ‘ikai ketau ‘inivesti he to’utupu mo e kau sipoti mo hotau laukau’anga fakafonua pea kohai leva te ne toe fakahoko. Ko e va’inga ‘oku ‘ikai ko ha lulu monu’ia, ka ko ha faingamalie ke fakahaa ‘a e kaha’u ‘o e fonua. Pea ‘oua na’a tuku ‘a e veiveiua mo e manavasi’i ke ne tukuhifo ‘a e momemiti ketau malava ‘o ngaue fakataha mo laukau ‘i ha liliu tu’uloa,
Koia tuku ‘etau vision ke hoko. Tuku hotau kakai kenau tui. Tuku ‘a e va’inga ke kamata, ‘o ‘ikai ‘i he mala’e pe, ka ko ha palomesi ki ha Tonga tetau malava.
