Mahanga Atele mo Toloa he taulahi fakaava fe’auhi ‘akapulu fakaako, fakatokanga mamafa Liahona hili ‘enau kilikiti’i ‘a Tupou High
Na’e fakaava ‘a e fe’auhi ‘akapulu fakaako ‘a e ngaahi ako ‘o Tongatapu ‘i he uike ni ‘i he ngaahi mala’e kehekehe. Ka ko e paaka Teufaiva na’e faka’ali’ali ai ‘a e ngaahi timi lalahi (senior).
‘I he tau lahi ‘o e ‘aho na’e fetaulaki ai ‘a e fanga Laione ‘o e Funga Manamo’ui pea mo e ki’i ‘Unga mei he Vaotaa Koula ‘o Toloa. Ko e fetaulaki malie ‘eni he na’e ‘osi ‘a e taimi ‘oku mahanga ‘a e papa tohikai ko e ta’u’aki 26, ‘i he fakatatau’i ‘e he fanau mai he Funga Manamo’ui ‘a e kai he toe miniti pea ‘osi ‘a e taimi. Ko e faingamalie ke ikuna ‘a e fanga Laione na’e ‘i he va’e ‘enau feesi kae pango na’e ‘ikai ola lelei ‘a e ‘aka kena mahanga ai.
Ko e ongo timi ko’eni na’ana folau atu ‘i he mahina kuo’osi, ko ‘Atele ki ‘Aositelelia ‘o va’inga mo e ‘apiako ‘oku na fengaue’aki, kae folau atu ‘a Toloa ki Siapani ki he fe’auhi ‘a e ngaahi timi hau fakaako ‘o e ngaahi fonua. Na’e kau atu kiai ‘a Tonga ni mo Nu’usila pea mo Fisi. Na’e ‘ikai ko ha kamata lelei ki he timi Hau ‘a Toloa he na’e kilikiti’i kinautolu he ngaahi timi na’anau va’inga kimu’a pea nau toki foki mai ‘o ikuna ‘enau ongo va’inga faka’osi mo e timi ‘a Fisi mo e timi ‘e taha mei ‘Afilika.
Na’e ‘iai ‘a e ‘amanaki ‘e faka’ali’ali ‘a e ongo timi hau ni ha ngaahi va’inga fakaholo mamata, mei he folau na’ana fakahoko ‘i he ngaahi lesoni na’anau ako mei ai. Pea na’e mahino pe ia ‘i he ola ‘o e va’inga.
Kaekehe koe’uhi ko e ki’i lavea kovi ‘a Toloa he ongo tau ‘uluaki na’e lahi ai hono fakaanga’i, ka na’e tala he kau poupou ‘o Toloa, tenau fo’i ka ko’enau foki pe ki Tonga ‘o fa’iteliha ‘i he paaka Teufaiva. Ko e ‘uhinga ‘eni ko e ta’u hokohoko ‘aki ‘eni ‘e tolu hono ikuna pe ‘e Toloa ‘a e fe’auhi ‘akapulu fakaako. Ka na’e ki’i ngungulu ‘a e fanga Laione he Falaite ‘i Teufaiva ‘o fakatokanga ki Toloa, ‘oku ‘ikai ko honau ‘api tukuhau ‘a e mala’e Teufaiva.
‘I he taimi tatau ‘a e fepolepolei ‘a e ongo timi tupu’a he ‘akapulu ‘i Tonga ni, kuo fakatokanga mamafa ai ‘a e fanau ia mei he Funga Taua mo e ‘Otu Falesima ko e ‘akapulu ‘oku ‘ikai lau ako tupu’a mo ako fakahisitolia, ka ‘oku lea ‘a e va’inga. He na’anau toki hanga atu kinautolu ‘o haha taufetongi ‘a e laine tata’o ‘a e Tapu Tukulolo kenau ikuna ‘a e ‘uluaki va’inga he fanau lalahi. Ka na’e tonu ‘aupito ‘a e faka’uto’uto ‘a e fanau mei he Tapu Tukulolo, ‘e pehee ‘e Liahona tenau noa ka na’e ‘osi ‘a e va’inga ‘oku Liahona 116-3 Tupou High. Na’e fakangata ai ‘e Tupou High ‘a e ‘amanaki ‘a Liahona ke poko’i kinautolu.
Ko e timi ‘a Senior ‘a Liahona ki he ta’u ni, koe talu ‘enau sila hake mei he Grade 3 ‘o a’u ki he Grade 5 pea ‘oku nau tukupa ke fakakakato ai pe ‘enau hisitolia malohi ‘aki ‘enau ikuna faka’osi mo e Senior ki he ta’u ni. Ka ‘oku tu’u mai ‘a e fanau mei he Vaotaa Koula, ko e a’u ki he senior ko e talanoa kehe ‘aupito ia pea ‘oku ‘ikai lau ‘a e hokohoko malohi ia mei he grade 3 ki he 5. Ko Toloa foki ko’enau fo’ifo’i ka ko’ene a’u pe ki he Senior ko e talanoa kehe ia pea hangee ‘a e Senior ha’anau ‘api tukuhau.
Ka ‘oku fakapapau’i ‘e Liahona he ‘ikai toe hoko ‘a e fo’i faka’ita ‘a Toloa ‘o tala ko Teufaiva ko honau ‘api tukuhau, ka ‘e fakangata ia he ta’u ni. Pea ko e kai 116 ‘i Tupou High ko e fakamelomelo ia ‘o e me’a ‘e hoko ki he toenga ‘o e ngaahi timi.
‘Oku longolongo pe ‘a e Fanga Laione he ko e hau ‘o e fanga manu totolo ‘oku ‘ikai hela ia he fakamatala, ka ‘oku toki lea pe ia ‘i he mala’e va’inga. Pea na’e haa pe ia henau va’inga mo Toloa ‘i he ‘aho Falaite.
Na’e hanga ‘e he fanau mei he Lalo Kasia ‘o tukuhifo ‘a e timi lelei ‘a Tonga High mo talaange kenau tokanga taha pe kinautolu ki he ako ko e ‘akapulu mo e me’a ia ‘anautolu. Ka ‘oku pehee ‘e Tonga High, ko e fakaono pooni ‘o e va’inga he taimi ni, ‘oku ‘alu fakataha ‘a e ako mo e va’inga ko e sipoti mo’oni ia ki he ikuna. Ka ‘oku nau hao pe ‘oku te’eki ke maau malie ‘a e fanau ‘o e Paini Mutu. Ka ‘oku kole atu ‘a e fanau mei he Lalo Kasia kenau manatu’i kenau maau kei taimi na’a ‘osi fe’auhi ‘oku nau ke feinga pe ke maau.
Ko e timi senior ‘e 7 ki he ta’u ni pea na’e bye ‘a e timi ‘a Takuilau pea ‘oku pehee mei he timi ‘o e ‘uluaki kolomu’a, ‘e mala’ia ‘a e timi tenau fetaulaki he uike ni he kuo nau fiekaia mai he uike kuo’osi, henau vakai ki he ngaahi va’inga he mala’e Teufaiva kae ‘ikai kenau faka’ali’ali.
Kaekehe ko e ngaahi fepolepolei ia mei he ngaahi timi senior, ka tetau hoko atu kiai ‘i he uike ni ki ha ngaahi va’inga malie. Pea ‘oku filifili ai ‘a e timi fakafonua ‘a e ta’u 18 kenau kau atu ki he fe’auhi mo Nu’usila mo ‘Aositelelia ‘i Nu’usila he hili ‘a e fe’auhi.
Fakahingoa timi grade 1 ‘a Liahona ko e Timi Fakafe’ao.
Na’e lava mo e va’inga ‘a e ngaahhi grade ki Lalo pea ‘e feinga ‘a e ongoongo ni ke ma’u mai ‘a e ola ke tuku atu ki he kakai ‘o e fonua. Ko e tau malie taha ‘o e ‘aho ko e va’inga ‘a e timi ‘a e Tama Pilinisi mei Toloa mo e Liahona Middle School. Ko e taimi na’e lele ai ‘a e Pilinisi mo e pulu na’e lele fakafe’ao pe fanau mei he Funga Taua he tafa’aki ko’enau faka’apa’apa ki he Pilinisi. Neongo hono fakaanga’i he tokolahi ka ‘oku pehee he faiako ‘a Liahona Fusi Vaitai, ko e to’u ‘oku ‘iai ‘a e fanau he taimi ni ko e taimi lelei kenau ako ai ‘a e ngaahi ‘ulungaanga mahu’inga fakafonua, ‘o hangee ko e faka’apa’apa mo e tauhi ‘eiki. Ko’enau lalahi pea toki takitaha ngaue’i hono taleniti ki he taupotutaha pea ko e manatu melie ki he fanau ni kenau va’inga fakataha mo e ‘ea hoko ki he taloni ‘o Tonga.
‘Oku tui ‘a e tokolahi, ko e lau ‘a e tauhi ‘eiki ‘oku tapu ia ki he fanau ‘o e Funga Taua ‘oku a’u ki he mala’e Sipoti ‘oku nau kei fakahaa pe ‘enau laukai ‘eiki ki he fale ‘o Tupou. Pea kuo fakanofo ai pe honau hingoa ko e timi fakafe’ao, ka ‘oku pehee ‘e Fusi Vaitai. Ko e fakafe’ao ‘e fai pe ki he Tama Pilinisi ko e ngaahi timi kehe ‘e fakafe’ao ia ‘aki ‘a e kai lahi. Faka’ulia pea ke teuteu mai kiai ‘a e toenga ‘o e ngaahi timi kehe.
