Fe’unga mo e $891.4 miliona patiseti 2026-2027, holo’aki $58 miliona pea nounou fe’amokaki ‘aki $38.1 miliona
Na’e faka’ohovale hono tuku mai ‘e he ‘ofisi ‘o e Fale Alea ‘a e ongoongo tukuatu ki he lele ‘a e Fale ‘i he Monite ‘o e uike ni. Ka na’e mahino ‘e toki fakaava ‘a e Fale Alea ‘i he ‘aho 22 Mee ko e Falaite ‘o e uike ni pea kamata ai mo e fe’auhi ‘akapulu mo e ngaahi sipoti kehe fakaako.
Ka ko e mahino, ‘oku teu folau atu ‘a e Palemia ki Fisi mo’ene kau muimui folau ki he fakataha mahu’inga, ‘o e kau Minisita Polisi he Pasifiki mo e kau ma’olunga he Potungaue ki he kaveinga mahu’inga koia ‘o e Faihia Fakavaha’apule’anga. ‘E kau atu kiai ‘a e Palemia ‘o Tonga ka ko e Minisita Polisi pea mo e ni’ihi ‘ene kau ‘ofisa ma’olunga.
Kaekehe na’e tuku mai ai pe he Palemia ‘i he ho’ata Monite ‘a e Patiseti ki he ta’u 2026-2027 ko e $891.4 miliona. ‘Oku holo’aki ‘a e Patiseti ‘o e ta’u ni ‘a e $59 miliona mei he $950.2 miliona ‘o e ta’u fakapa’anga 2025-2026. Ka ‘oku fe’amokaki ‘aki ‘a e $38.1 miliona ‘a e patiseti ki he ta’u ni.
Ka ‘oku fakapa’anga ‘a e patiseti fe’amokaki mei he Ponite ‘a e pule’anga ko e $35 miliona pea mo e $3.1 miliona mei he pa’anga mohe.
Ko hono veteki leva ‘o e $38.1 miliona, ko e $18 miliona ki he totongi ‘uhila tokoni ‘a e pule’anga ki he kakai ‘o e fonua, ‘oku ofi he ngaahi ‘api he tahamano tupu ‘oku ma’ulalo hifo he 150kw ‘enau faka’aonga’i ‘a e ‘uhila he mahina. Pea ko e $1 miliona ‘oku tu’u talifaki ki he tokoni tatau ma’ae kakai ma’u ‘uhila.
Ko e $5 miliona ‘oku vahe’i ia ki he COLA 3% ‘a e kau ngaue fakapule’anga, koe’uhi ko e hikihiki ‘a e lolo fakamamani lahi pea hikihiki ai mo e me’a kotoa. Na’e ‘osi paasi ‘e he pule’anga ‘o ‘Aisake Eke ‘a e fokotu’u tatau ‘i he ta’u kuo’osi, ka na’e kaniseli ia he pule’anga lolotonga kae fokotu’u ‘enau tu’utu’uni fo’ou. ‘I he tu’u koia kapau na’e ngaue’aki ‘a e tu’utu’uni ‘o e pule’anga ‘a Dr. Eke na’e pau ke totongi fakafoki ki he ta’u kuo’osi. Ka koe’uhi ko e tu’utu’uni fo’ou pea he ‘ikai ha totongi fakafoki ma’ae kau ngaue fakapule’anga ‘i he COLA.
Ko e $3.2 miliona ‘oku vahe’i ia ki he kautaha vakapuna fakalotofonua ‘a Tonga ko e Lulutai, ke fai’aki hano pupuhi pe ‘e toe mo’ui pe ‘ikai. Ko e taimi tatau kuo fakahaa ‘e he Palemia ‘a e talanoa kuo fakahoko mo e Pule’anga Papua Niukini, kenau tokoni ki he teuteu ‘o e Sipoti Pacific Games ‘i he 2031. Pea ‘i he talanoa tatau kuo loto ai ‘a Papua Niukini ke fai ha fengaue’aki ‘a e kautaha Lulutai mo e ongo kautaha fakalotofonua ‘a Papua Niukini pea ko e ongoongolelei ia ki Tonga mo ha ‘amanaki ki ha tu’unga lelei ange ‘a e kautaha ni.
Koe $3.7 miliona ‘oku vahe’i ia ki he ngaahi vaka tahi ‘oku fakahoko fatongia ‘i Tonga ni. ‘Oku ‘iai ‘a e vaka ‘a e pule’anga ko e MV ‘Otumotu Anga’ofa, ko e Tofa Ramsey Shipping mo e kautaha vaka ‘a e kainga ‘Eua ‘oku ‘iloa ko e MV ‘Onemato pea pehee ki he vaka ‘a e kainga Niua ko e MV Kelesi. Ko e ngaahi vaka tahi kotoa ko’eni ‘oku fakataumu’a kiai ‘a e tokoni, ‘i he ‘uhinga ko e uesia ‘a e totongi pasese mo e uta ‘i he hiki ‘a e lolo. Pea kapau he ‘ikai tokoni ‘a e pule’anga ‘e toe mamafa ange ‘a e totongi pasese mo e uta ki he kakai ‘o e fonua.
Pea ko e faka’osi leva ko e $0.9 miliona ‘oku ‘ave ia ki he pa’anga tokoni ki he kau vaivai, ‘e hiki ‘aki ‘a e $100 ki he tokotaha kotoa. ‘Oku kau ‘eni he ongoongolelei mo’oni ki he kau toulekeleka, ke fakalahi ‘enau ki’i pa’anga fakamahina ki he’enau ngaahi fiema’u. ‘Oku tokolahi ‘aupito ‘a e kau toulekeleka ‘oku ‘ikai ha fanau pea ‘oku nau nofo tokotaha, ko e ni’ihi ‘oku ‘ikai ha ngaue pe ngaue lelei ‘a e fanau mo e fanga makapuna pea ‘oku tokonii lahi ‘a e pa’anga tokoni mei he pule’anga ki he’enau nofo.
Kaekehe na’e tali ‘e he Fale Alea ke tuku hifo ‘a e Patiseti ki he Komiti Pa’anga. Na’e fakamahino ‘e he Sea ‘o e Komiti Pa’anga Dr. ‘Aisake Eke ‘oku ‘ataa pe ki he kau memipa kehe kenau fanongo he lolotonga ‘a e fakataha ‘a e komiti. Pea ‘e fakahoko ha fakataha he ‘aho Falaite ‘a e Fale Alea ke tuku mai ‘a e ola ‘o e fakataha pea ‘e fakakakato ‘a e ngaue ke toki huu mai ‘a e fale ‘i he Pulelulu uike kaha’u kuo maau ‘a e me’a kotoa.
Ko e Palemia ‘a e Minisita Pa’anga le’ole’o hili ‘a e fakafisi ‘a e Minisita Pa’anga, ‘i he ola ‘o e hopo Fakamaau’anga Lahi. Kuo ‘iai hono fakaanga’i ‘a e Palemia hono pukepuke ‘o e ngaahi potungaue lahi. ‘Oku toe fakaanga’i mo e lahi ‘o e folau ‘a e Kapineti ko’eni, ‘oku fakahua’aki ko e pota folau ke takitaha tanaki ‘ene kapa ngako ko e tu’u ta’epau honau kaha’u, koe’uhi ko e ni’ihi ‘o e kau Minisita kuo halaia he Fakamaau’anga.

