Mate pe Tonga he fa’u Lao ‘a e Tonga, ta’u pe 5 nofo Tonga ha Muli pea ‘ataa ke kole ha’ane tangata’i fonua Tonga.

‘Oku lahi ‘aupito ‘a e ngaahi lao mo e tu’utu’uni fakapotungaue ‘oku ‘ikai ke ‘ilo kiai ‘a e kakai ‘o e fonua, kae ‘oleva kuo hoko ha me’a ‘o toki mapuna hake ai. Pea ‘oku malo mo e lele ‘a e konifelenisi fakauike ‘a e Palemia mo e kau Faiongoongo ke ‘ilo ‘a e kakai ‘o e fonua ki he ngaahi me’a mahu’inga mo e lao ‘o e fonua.

Ko e me’a tatau na’e faka’ohovale hono ‘ohake ‘e he taha ‘o e kau Faiongoongo, ko e fakamatala ki he lao ‘o e huu mai ki he fonua ni (immigration) ‘oku ta’u pe ‘e nima ha nofo Tonga ha taha muli pea ngofua ke kole ha’ane liliu kakai Tonga. Na’e faka’ovahovale ki he tokolahi, he ko e lolotonga ‘a e longoa’a ‘a e fonua mo e Pasifiki ke huu holo ‘a Siaina, kuo ‘ohake ‘a e lao ‘o e fonua ki he faingofua ‘o e lao ki he liliu kakai ‘a e kainga ni.

Na’e fakahaa ‘e he tokoni Palemia ‘e ‘ave ‘a e kupu’i lao ni ki Fale Alea ke fakahoko hano fakalelei’i, he ‘oku mo’oni ‘a e hoha’a, ‘oku fu’u faingofua ‘a e ta’u ‘e nima. Na’e toe fakahaa ‘e he Minisita ki he Leipa Hon. Lanumata, ko e ngaue ‘oku lolotonga fakahoko he’ene potungaue, ke siofi ‘a e ngaue ‘a e kainga ni mei he kamata ‘o a’u ki he’ene ‘osi, ‘i he tafa’aki pisinisi.

Ko e toko 400 tupu ‘a e kau Siaina na’e liliu kakai Tonga ‘i he fakatau paasi pooti na’e fakahoko ‘i he 1980-1990, koe toko lahi taha ia ‘a e kau muli nofo Tongani pea na’e hoko ai ‘a e longoa’a lahi he fonua. ‘Oku ‘ikai ‘ilo pea mei ai ki he ‘aho ni pe koe toko fiha kuo liliu kakai Tonga.

Na’e toe ‘ahake moeha ‘a e tu’unga fakalao ‘o e kakai liliu Tonga kuo fanau’i ‘enau fanau ‘i Tongani, pe ‘oku nau ‘ataa ke ma’u kelekele. Ka na’e ‘ikai fakapapau’i ‘e he tokoni Palemia ‘a e tu’u ‘a e lao, ka ‘e fetu’utaki ki he Minisita Fonua ki ha fakama’ala’ala. ‘Oku tokolahi ‘aupito ‘a e kakai tangata Tonga ‘ova he ta’u 16 ‘oku te’eki ma’u kelekele, koe’uhi ko e si’isi’i ‘a e kelekele. Pea ka toe ‘ata mo e kau Siaina pea ‘oku ‘ikai ‘ilo pe tetau fefee.

‘I he ‘uluaki tu’utu’uni na’e kamata ‘aki ‘a e fakatau paasi pooti, ko hono fakatau atu pe ha paasipooti Tonga ki he loloa ko e ta’u ‘e 10 pea ‘ikai ke lava ‘o fakafo’ou. Ko e ‘osi ‘a e ta’u ‘e 10 pea ‘e toe kole fo’ou, ka na’e liliu ‘a e lao ‘o malava pe ia ‘o fakaloloa. Na’e ‘ikai foki ‘uhinga ha ma’u paasipooti Tonga ha Siaina kuone hoko ai ko e Tonga, ka na’e hoko hono liliu ‘o e lao ke faka’ataa ai ‘a e kaveinga ni. Ka ‘oku toe faka’ohovale ange ko e toki ‘ilo ange, ‘oku ta’u pe 5 pea lava ha Siaina ‘o kole liliu kakai Tonga. ‘Oku ‘ikai ke ‘ilo koeha ‘a e ngaahi fiema’u ki he kole liliu kakai Tonga, ka ‘oku ‘ikai mama’o ‘e hanga pe ‘e he pa’anga ‘o pule’i ‘a e me’a kotoa.

Ko e pole ia ki he kau taki mo e kau ngaue, kenau ‘ofa mai ‘o faitotonu ka ‘ikai tenau fakatau fonua ni ‘aki ‘enau manumanu. Pea ta ne’ine’i ke fakamanatu he too Folofola ‘a e fekau ‘e 10 heku ‘afio’i pe he Tama Tu’i ‘a e me’a ‘oku hoko. 

Facebook
Twitter
Email

Related Articles

Leave a Comment