Na’e ‘iai nai ha ta’etokanga ‘o hoko ai ‘a e huu kau faihia ki he sisitemi ‘a e Potungaue Mo’ui?
Fakama’ala’ala Minisita Potungaue Lao Hon. Mo’ale Finau ki he polokalama Digital ‘a e va’a Lesisita.
Koe’uhi ko hono huu ta’efakalao ‘a e sisitemi fakakomipiuta ‘a e Potungaue Mo’ui, na’e fakahoko ‘a e feinga ki he Minisita ‘o e Potungaue Lao Hon. Mo’ale Finau pe koeha ‘ene vakai ki he polokalama tatau ‘ene Potungaue ko hono fakakomipiuta ‘a e ngaahi lekooti, ‘o e fa’ele’i, mali mo e pekia ‘a e kakai ‘o e fonua pea ‘oku tuku kakato atu ai ‘a e fakama’ala’ala ‘a e Minisita.
‘Oku ou ‘osi ‘ilo pe ‘a e hoha’a ‘a e feitu’una fekau’aki mo e me’a oku hoko ki he system ‘a e Health na’a hoko ki he system ko’eni na’e toki rollout. Ka ‘oku ou confirm ‘a e malu mo secure ho’o mou system ‘i he ngaahi environment na’e ‘osi fa’u pe ke malu’i’aki, ha ngaahi me’a pehe mei ha’ane hoko ki he ngaahi system ko’eni.
Ko hono mo’oni ko e ngaahi attack pehe ni ‘oku ‘ikai ko ha me’a fo’ou pea ‘oku ‘iai pe ngaahi founga ki hono malu’i mo muimui pau ki ai kae fakapapau’i ‘oku malu he ngaahi attack pehe ni. Ko e system fo’ou ‘oku ‘osi maau pe hono ngaahi me’a malu’i na’e osi install fakataha pe mo e system pea ‘oku ‘osi ‘iai mo e ngaahi backup ki he system, ki ha taimi ‘o ha faingata’a pehe ni pea ‘oku lava ke restore ‘o ‘ikai ke mole ha data.
‘Oku mahu’inga ki he ngaahi system ke update ‘enau ngaahi license, ‘enau ngaahi me’a ngaue malu’i kae lava ke update ma’u pe ‘enau faile ‘oku ma’u ai ‘a e ngaahi attack fakamuimui, he ka ‘ikai, ‘e lava pe ke hoko ai ha faingata’a hange ko ia he Health. Ko e natula ia ‘o e attack pehe ni ‘oku nau humai he ngaahi scam email pea ‘oku fa’a ta’etokanga ha taha ngaue ‘oku access ki he system ‘o click ha link ki ha infected website, pe ko’ene download pe fakaava ha infect file ‘o infect ai ‘ene computer pea lava ai kau Hackers ‘o access ki he ngaahi server ‘o hoko ai e ngaahi lock ko’eni ‘o e ngaahi faile.
‘Oku malu pe ho’omou system he ‘oku tokanga pe ho’o mou kau ngaue ki he ngaahi fakahinohino na’e ‘osi ‘oatu, ke ‘oua tenau fakaava ha email ‘oku ‘ikai kenau ‘ilo’i pe maheni mo ia. Temau to e ngaue atu ki homou ‘ofisi ke deploy ai ha ngaahi polokalama malu’i ‘i he misini kotoa pe ke lava pe ke ne detect ha faile ‘oku infect, ka na’e fakaava ‘e ha taha.
Ko e palopalema mo e system ’a e Health he na’e expire ‘enau ngaahi license ki he ngaahi software malu’i pea ‘ikai lava ke toe update ‘enau ngaahi faile malu’i. ‘Oku ‘iai mo e faka’ilonga na’e ‘ikai ke fai ha muimui totonu ki he ngaahi process ki he backup, mo e ‘ikai ke to e fai ha sio ki he ngaahi founga ngaue tukupau ki he malu ‘enau system ‘o iku ai ‘o uesia ko’eni.
Ko e me’a pe ke fakatokanga’i ‘oku hoko ma’u pe e kau user ko e weakest point ia ‘etau defence, he neongo ‘a e maau ‘etau ngaahi me’a malu’i ‘i he server, ka ‘iai ha user ‘oku ‘ikai ke muimui ki he ngaahi founga secure ai ‘ene misini, ‘e lava ia ke hu mai ai ha kau faihia ki he system.
Ko e normal pe ia ‘a e ngaahi attack pea ‘oku a’u pe ia ki he system ‘a e FBI ‘oku hoko pe hono hack mei he ‘ikai ke muimui ‘i he ngaahi process kuo ‘osi fokotu’u kenau muimui ai.
Ko e me’a mahu’inga ke fakapapau’i ‘oku ‘iai pe ngaahi back up ‘o e data pea ‘oku lava pe ke restore ‘i ha fa’ahinga taimi ‘oka hoko mai ha attack ki he system. ‘Oku mau muimui’i ma’u pe mo monitor ‘a e ngaahi system ‘oku mau tokanga’i, ke mahino ‘oku kakato pe hono ngaahi license pea ngaue lelei mo e updated ‘a e ngaahi faile malu’i e ngaahi system.
Na’e faingata’a pe ‘emau fa’a fengaue’aki fakataha mo e timi ‘a e Health, he na’anau tuku ‘enau support ki he kautaha muli mei Fiji pea ko nautolu pe ia na’e fa’a hu mai ki he ‘enau firewall, ’i he taimi ‘oku fiema’u ‘aia ‘oku faingata’a ke track ‘enau taimi hu mai ki he’enau firewall he faahinga taimi pe. Kataki kapau e toe iai hame’a oku ke loto ke toe fakama’ala’ala atu pea toki tohi mai pe.
