Ko e hu’u mei fe fakakaukau moeha ‘a e taumu’a totonu ‘o e palani fakatau paasipooti

Ko e lolotonga ‘oku te’eki ke matangalo atu ‘a e ola tamaki ‘o e fakatau paasipooti ‘a Tonga ki he fonua pea mo’ene tu’u fakatipilometika ki he ngaahi fonua lahi, kuo toe ‘ohake ‘a e fakakaukau koia ki he fakatau paasipooti. Ko e ta’u ‘eni ‘e 30 tupu mei ai ka ‘oku manatua pe ‘o hangee na’e toki hoko ‘aneafi hono fakatu’utamaki.

Pea ‘oku faka’ohovale ko’ene ha’u pe mei he kau ‘aofivala ‘o e Tama Tu’i. Kuo ‘osi fakahaa mo tali ‘e Lord Fakafanua ko e Palemia fili ‘o Tonga, ko e mo’oni ‘a e fakakaukau he koia na’ane teke ki he pule’anga. Pea na’e hoko ia ko e kaveinga he ngaahi fakamalanga fili Palemia, he na’e tui ‘a e tafa’aki ‘e taha ko e fakakaukau fakavalevale ke haa mei ha taha ‘oku teu ke ne hoko ko e Palemia ‘o Tonga. Ka na’e hoko ‘a e fakatau hoosi mo e fiema’u mafai ke kei poupou’i pe ia he tokolahitaha ‘o e kau fakafofonga fili ki Fale alea.

Ka ko e fehu’i mahu’inga taha ke fakakaukau’i he kakai ‘o e fonua pe na’e fou mei fe ‘a e fakakaukau ke toe fakatau ‘a e paasipooti, lolotonga ‘oku hangee kaveinga ni ki he kakai ‘o e fonua ha me’a kovi ‘oku fiu fakangalo’i. 

‘I he fakamatala ‘oku ma’u he ongoongo ni, ko e fakakaukau ke toe hoko atu ‘a e fakatau ‘o e paasipooti ko e huu mai mei he taha ‘o e mali ‘o e kau Nopele kuo fili ki Fale Alea. Pea ‘oku ‘iai ‘ene felave’i toto ofi mo e Palemia Lord Fakafanua. ‘Oku ne hoko ko e fakafofonga ‘o e fu’u kautaha ‘oku ‘anautolu ‘a e fo’i fakakaukau ke fakatau ‘a e paasipooti. Pea ‘oku mahino na’e fakahuu he kautaha ki he mali ‘o e Nopele pea mei he Nopele ki he Palemia lolotonga ‘ene kei Sea Fale Alea. Pea kuo hoko ko e Palemia ‘o Tonga pea ‘oku toe hoha’a ange ‘a e kakai ‘o e fonua koe’uhi ko e mafai lahi ‘oku ne ma’u.

‘Oku malie foki ko e tali ‘a e Palemia hono ‘ohake ‘a e kaveinga ni he talanga fakamalanga ‘o e fili Palemia, na’ane pehee ko e taumu’a ‘o e fakakaukau ke totongi’aki ‘a e mo’ua ‘o Tonga ki Siaina. Pea ko hono palani ngaue ‘oku maau ‘aupito ‘o kehe ia mei he fakatau paasipooti kimu’a, he na’e ta’emaau ‘a e me’a lahi ‘o hoko ai ‘a e palopalema. Ka ‘oku hangee ‘eni ko’etau lea Tonga ko e “Fakamatamata lelei fakafa’itoka”. Ko e fakamu’omu’a mai ‘a e ‘uhinga lelei ka ‘okuu tulimui mai mui ‘a e me’akehe. 

Koeha nai ‘a e taumu’a totonu ‘a e kautaha ‘oku ngaue kiai ‘a e hoa ‘o e Nopele na’ane fakahuu ‘a e fakakaukau ki he Palemia lolotonga pea mei ai kia Hu’akavameiliku. Pea fakatatau mo e fakamatala na’e tali ‘a e fokotu’utu’u ‘e he Kapineti ‘o Hu’akavameiliku ka na’e ta’ofi ‘e he pule’anga ‘o Dr. Eke. Na’e ‘ikai puli ‘a vaofi ‘a Hu’akavameiliku mo Lord Fakafanua pea ko’eni kuo hoko hake ‘a Lord Fakafanua ki he lakanga Palemia.

Kaekehe ko e me’a ‘oku mahino mata’a’aa mai ki hono ‘ohake ‘a e kaveinga ni, ‘oku ‘ikai ke loto kiai ‘a e kakai ‘o e fonua pea hangee ko e lave kimu’a ‘oku te’eki matangalo ‘a e fo’i pango ko’eni neongo ko e ta’u ‘eni ‘e 30 tupu mei ai. Pea ka fakakaukau ‘a e pule’anga lolotonga kenau fakafepaki’i ‘a e loto ‘o e kakai pea nau mateuteu ki ha ola tamaki ‘o ha fakaanga mo ha fakafepaki lahi.

‘Oku toe mafatukituki ange koeha ‘a e finangalo ‘a e Tama Tu’i ki he fakakaukau fakatau paasipooti pe te ne mokoi kiai pe ‘ikai. Kapau ‘e kauhala tatau pea mo e kakai ‘o e fonua pea ko’ene fakangata ia ‘o e lau fakatau paasipooti. Pea kapau ‘e finangalo ki he fakakaukau mei he Palemia, ‘e kei tu’uma’u pe ‘a e kakai ‘i he ta’eloto ki he kaveinga ni.

Kohai nai te ne tataki ‘a e ngaue ni ‘i he pepa fokotu’u na’e fakahuu ki he pule’anga, koeha ‘a e totongi mo e lahi ‘o e paasipooti ke fakatau atu, neongo kuo ‘iai fakamatala ko e paasipooti ‘e 1300. ‘E fefee ‘a e malu ‘a e paasipooti hono kakaa’i mei he kakai tenau fakahoko ‘a e ngaue, ko e fiha ‘e totongi ki he kakai ko’eni kapau ‘e fakahoko ‘e kautaha ‘oku ngaue kiai ‘a e hoa ‘o e Nopele kuo fili ki Fale Alea. Kohai ‘a e kakai ‘oku fakataumu’a ke faingamalie kiai ‘a e paasipooti Tonga.

Kaekehe ‘e hoko atu ‘a e ongoongo ni ki he vakai ki he fekau’aki ‘a e tu’utu’uni ‘a ‘Amelika ke ta’ofi ‘a e visa fakataimi ki Tonga pea mo e hisitolia fakatau paasipooti mo e toe mama ko’eni ke hoko atu ‘a e fakatau paasipooti.

Tonga Fonua

Facebook
Twitter
Email

Related Articles

Leave a Comment