Ka mole faingamalie ‘o Katoa ke toe va’inga, koeha ‘a e ngaue Komiti Liiki ‘a Tonga?
Ko e taha ‘o e ongoongo fakamamahi kia ‘Eliesa Katoa, mo e timi Fakafonua ‘a Tonga pea mo e kau manako ‘akapulu Liiki ‘i Tonga mo mamani, hono fakahaa ‘e he faiako ‘a e Storm ‘e ngalingali ‘ikai toe faingamalie ‘a ‘Eliesa ke va’inga ‘akapulu he toenga ‘ene mo’ui.
‘Oku makatu’unga ‘eni pea mei he lavea na’e hoko kiate ia he va’inga mo e Kiwi ‘i he ta’u kuo’osi, ke uesia ai hono ‘uto pea iku ke leleaki’i ki falemahaki ‘o fakahoko ‘a e tafa ki hono ‘uto. Na’e hoko ‘eni ke hoko ai ‘a e longoa’a lahi hono tukuaki’i ‘a e faiako ‘a Tonga Christian Wolf mo’ene timi ngaue, ki he ta’etokanga lahi ke hoko ai ‘a e fakatamaki.
Ko e hili ‘a e faito’o na’e vave ‘aupito pe ‘a e fakaakeake ‘a Katoa ‘o a’u ki he taimini, kuone foki ‘o fakamalohisino mo e fefolau’aki. Pea hangee kuo tui ‘a e tokolahi kuo faingamalie ‘a e me’a kotoa. Pea ko e mo’oni ia kuo sai ‘a Katoa mei he fakatamaki kuo hoko, ka ko e me’a ki ha’ane toe foki ki he mala’e va’inga ‘oku tui ‘a e kau Toketa he ‘ikai. He ko e lavea ki hono ‘uto ‘oku fu’u fakatu’utamaki a’upito ia ki he va’inga ‘akapulu pea lahiange ‘a e faingamalie ke toe lavea pea a’u ke mole ai ‘ene mo’ui. Ka ‘oku ‘iai ‘a e tui kuo mahino ‘a e tu’utu’uni ‘a e Toketa, kae toe ‘eni pe fakahoko fefee ange ‘e he kau faiako kiate ia ko’enau sio ki ha uesia ‘e hoko ki he’ene fakakaukau mo’ene mo’ui.
Ko e va’inga ‘a Katoa na’e tokanga’i ‘aki hono famili pea mo’ene fa’ee mo hono fanga tokoua mo tuofefine. Na’e faingamalie fakapa’anga ‘a e me’a kotoa ‘i he’ene mo’ui mo hono famili. Ka ko e ‘ikai ke toe va’inga pea ko’ene uesia fakapa’anga ia.
‘Oku fakafuofua ki he AUS$700,000 ‘a e vahe ‘a Katoa ki he to’u va’inga, ‘aia na’e lele mei he 2024-2027 pea ko e fu’u pa’anga lahi. Pea ko’ene mole ko e mole lahi tukukehe ange kapau na’e fakapotopoto’i ‘o seivi pea mo ha ngaahi ngaue kehe ke ma’u ai ha pa’anga meihe pa’anga lahi kuone ma’u. Ka he ‘ikai ke tatau mo e lahi ‘o e pa’anga ‘okun e ma’u mei he’ene va’inga.
Kaekehe ko e fehu’i mahu’inga taha heni pe koeha ‘a e ngaue ‘a e Komiti Liiki ‘a Tonga ma’a Katoa, he ko’ene lavea ko e fakafofonga’i ‘o e fonua. Kuo nau mateuteu ke foaki ha pa’aanga fe’unga ke fakahounga’i ‘aki ‘ene mamahi’i fonua. Ko e pa’anga mei fe ‘e fakahoko ‘aki ‘enau foaki kapau ‘e ‘au kiai. He ‘oku ‘iai ‘a e hoha’a tenau ala ki he pa’anga ‘a e fonua ke fua’aki ‘a e faitu’utu’uni hala na’e fakahoko he kakai na’anau fili.
Ko e Palesiteni ‘o e Komiti Liiki ko e Palemia. Ko’ene memipa komiti ko e Minisita Sipoti pea ‘e faingofua kenau faitu’utu’uni fa’iteliha ki he pa’anga ‘a e fonua, ka na’e totonu kenau ala ki he pa’anga ‘a e Komiti Liiki kae ‘ikai ko e tukuhau ‘a e fonua. ‘Oku tui ‘a e tokolahi ‘oku totonu ke ‘iai ha tokoni ‘a e pule’anga, ka ‘oku ‘ikai ko e fua kotoa he pule’anga kae hala ‘ataa ‘a e komiti Liiki ia, ko honau tefito’i fatongia.
‘Oku teu atu ‘a e Ipu ‘a Mamani ‘o e Liiki pea ‘oku ‘iai ‘a e hoha’a ko e fakalele fakapa’anga ‘o e Komiti Liiki ‘e fakahoko kotoa ia mei he pa’anga tukuhau ‘a e kakai, kae fefee ‘a e toenga ‘o e ngaahi sipoti kehe. Pea koeha ‘a e ngaue ‘a e Komiti Liiki ‘e fakahoko, kae kamata mei he kaveinga ko’eni kia ‘Eliesa Katoa.

