Fehu’ia ‘a e fakamo’oni fakavave ‘a e Pule’anga mo e TOML ‘ikai ‘ata kitu’a aleapau
‘I hono fakahaa he Pule’anga kuo nau fakamo’oni vakai’i ‘a e Aleapau Siponisoa pea mo e Tonga Offshore Mining Ltd (TOML), kuo fehu’ia he tokolahi ‘a e ‘ikai ha taliui. Ka na’e muimui mai ‘i ha ongoongo tukuatu (press releasef) mo ha ngaahi fakamatala ongolelei, ngaahi palomesi lahi kae ‘ikai ha fakaikiiki. ‘Oku mahino na’e fakalea lelei mo ta’emahino hono ngaahi ‘elemeniti, kae pehee ki he ‘ikai ke ‘ata kitu’a ‘a e aleapau ki he kakai ‘o e fonua.
Ko e ngaahi me’a ‘e lava ‘o fakatokanga’i mei he fakalea ‘o e ongoongo tukuatu: ‘Oku ‘ikai malava ‘a e Pule’anga Tonga ‘o fakapapau’i ‘enau fakangofua poupou (approval). Ka ‘oku ‘i he malumalu ‘o e lao fakavaha’apule’anga, ‘enau hoko ko e fonua siponisoa pea ‘oku ‘iai mo hono ngaahi pole.
Fakatatau ki he Lao Konivesio ki he ‘Oseni ‘a e Pule’anga Fakatahataha (UNCLOS), ‘oku ‘ikai ngofua ki ha kautaha taautaha ke keli koloa ‘i he tahi fakavaha’a pule’anga, ta’e’iai ha fonua ‘oku ne poupou’i ‘i he founga totonu. Ko e fatongia ‘o e fonua koia ko hono vakai’i mo tokanga’i ‘oku muimui pau ‘a e kautaha koia ki he lao fakavaha’a pule’anga, kae pehee ki he kaveinga hono malu’i ‘o e ‘atakai pea kuo loto ai ‘a Tonga ke ne siposoa ‘a e TOML.
Pea ‘oku ‘ikai hoko pe ‘a e pule’anga ko e fokotu’utu’u fakakomesiale, ka ‘oku ne tali mo e pole fakalao mo fakapa’anga. Ka faifaiange kuo hanga ‘e he TOML ‘o maumau’i ‘a e aleapau koia, ‘o maumau ai ‘a e ‘atakai ‘o e me’a mo’ui ‘i tahi pea ‘e fua ‘e he Pule’anga hono kanonga tamaki. ‘Oku ‘ikai ko ha angalau ka ‘oku ne fakapapau’i ‘a e tu’unga fakalao ‘oku ne pule’i ‘a e kilisitahi.
‘Oku ‘ikai sipela ‘e he ongoongo tukuatu ha palopalema fakapa’anga ‘e hoko, ka ‘oku nofo taha pe ‘i he monu’ia fakapa’anga, ngaahi polokalama ako mo e ngaahi poloseki fakalakalaka ma’ae komiuniti. Ko e ngaahi palomesi ‘oku fakamatala’i ‘aki ‘a e ngaahi lea hangee ha mohe misi. Kaekehe, ‘oku ‘ikai ha me’afua ‘o e lelei ‘e ma’u, ko hono tukuatu mo hono fakamalohia ‘o e monu’ia ‘e ma’u, kae pehee ki ha palani ngaue kapau ‘e too nounou ‘a e TOML henau aleapau ngaue.
‘Oku ‘ikai ke haa mo ha totonu ‘a Tonga ke holomui mei he aleapau, kapau ‘e mahino mai ‘oku palopalema ‘a e ngaue keli maka koloa pea pehee ki ha faingamalie ke vakai’i ‘a e alepau, pe ko e piki fakafeke pe ‘a e Pule’anga ki he fiema’u ‘a e TOML ki he kaha’u.
‘Oku hoko ‘a e fakamo’oni ‘a Tonga ke ne langaki ‘a e hoha’a ‘i he International Seabed Authority (ISA), ‘aia ‘oku te’eki ke ne aofangatuku hono pule’i fakakomesiale ‘a e keli koloa he tahi fakavaha’a pule’anga. Pea ‘oku ‘iai pehee ke fakatatali ha toe hoko atu ‘a e TOML, hanau ngaue ki he teu keli maka koloa pea fiema’u mo ha fakamatala ki he Pule’anga Fakatahataha mo’ene palani ngaue ki hono mapule’i, mo ha fokotu’u ki ha fa’ahinga ‘elia kehe ‘o e fakatotolo. ‘Oku ne ‘ohake mo e fehu’i ki he tu’u ‘a e lao ‘a Tonga, ‘o fakahoa ki ha founga kehe ‘e uesia ai ‘ene tu’u he malumalu ‘o e UNCLOS.
Ka ‘oku hoko ‘a e ‘ikai ke tuku mai ‘a e tatau ‘o e aleapau, ke fakamahamahalo pe ‘a e kakai ‘o e fonua ‘o ‘ikai kenau ‘iloo koeha ‘a e aleapau ki he malu ‘o e ‘atakai pea ‘ikai ‘ilo pe ‘e lava ‘a e pule’anga ‘o kaniseli ‘a e aleapau kapau ‘e liliu ‘a e tu’unga ‘e’iai. Pea ‘ikai ‘ilo ki he kanongatamaki ‘e fetaulaki mo e fonua ko ha fonua siposoa ‘o ha ngaue ta’epau.
Kuo ‘ohake ‘e he kau mataotao fakalotofonua honau le’o pea pehee ki he loea mataotao Lori Osmundsen ‘i he me’amo’ui ‘i tahi,” ko e fakamo’oni aleapau siponisoa ‘a Tonga ‘e uesia ai ‘a e fonua. Pea ka maumau’i ‘a e ngaahi aleapau mo e lao pea ‘e talifehu’i ‘a e pule’anga Tonga ki hono nunu’a. ‘Oku fanau’i ai ‘e he fonua siponisoa ‘a e palopalema fakapa’anga ki he fonua ‘o tatau ai pe, pe na’e alea’i pe ‘ikai.”
Ko e pehee koia ‘oku vahevahe tatau ‘a e ‘o e ongo hoa ngaue ‘oku ta’epau, ka ‘oku fua ‘e he fonua ha pole ‘e hoko kae ma’u ‘e he TOML ‘a e monu’ia pea ‘oku totonu ke fehu’i kohai ‘oku lelei taha kiai ‘a e ngaue ni, ko Tonga pe ko e TOML.
Pea kapau ko e aleapau ‘oku lelei ki he kakai ‘o e fonua pea ‘oku ‘ikai totonu ke fakapulipuli’i, he ‘oku ‘iai totonu kakai ‘o e fonua kenau ‘ilo ki he aleapau mo hono ngaahi makatu’unga pe ‘oku fakapapau’i ‘a e lelei ‘e ma’u mo e maumau ‘e hoko ke ‘ata fakatoloua ki he kakai, kae lava ‘a e kakai ‘o faifakamaau ki hono kovi mo hono lelei.
