By: Eliesa Fifita

HOKO VAKOVI FAKAPOLITIKALE KE NE UESIA AI ‘A E LELEI FAKALUKUFUA ‘A E KAKAI ‘O E FONUA.

Kuo hoko e ngaahi vakovi fakapolitikale he vaha’a ‘o e kakai hotau fonua ni, tautefito ki he kau memipa hotau fale alea kae pehe ki he kau taki hotau pule’anga, pea ‘oku ‘ikai ke ngata ai ka ‘oku meimei hoko he feitu’u kotoa pea ‘oku ne uesia tamaki ai ‘a e ngaahi ngaue lelei na’e tonu ke tau lava lelei pe ‘o fakahoko ma’ae lelei fakalukufua ‘a e kakai hotau fonua. ‘Oku makatu’unga ‘a e hoko ‘a e ngaahi palopalema ni koe’uhi ko e kehekehe ‘a e fakakaukau mo e ngaahi tui fakapolitikale ‘a e fu’u kakai tokolahi hotau fonua ni, kae tautefito ki he ngaahi va ‘oku hoko he kakai ‘o e fonua mei he ngaahi ngaue ‘o hange ko e kau ngaue fakapule’anga tokolahi mo ‘enau ngaahi tui  fakapolitikale pea ‘oku kau atu ki ai mo e fakavahavaha’a fakaako, fakasiasi, fakakolo pea a’u ai pe ‘o afuhia ki he ngaahi famili kae pehe ki he ngaahi loto fale ‘e ni’ihi. ‘Oku hoko e ngaahi tui fakapolitikale ‘a e kakai tokolahi he fonua ni, tautefito ki he’ene kehekehe ‘a e ngaahi fakakaukau ke ne fakatupunga ha ‘a vahevahe he kakai ‘o e fonua. ‘Oku ‘ikai foki ke fo’ou ‘a e hoko e ngaahi vakovi fakapolitikale he vaha’a ‘o e kakai makatu’unga ‘i he kehekehe ‘i he fakakaukau pea ‘i he ngaahi tui fakapolitikale lahi pea kuo hoko ai tautefito ki he taimi ‘oku fakamu’omu’a ai ‘e he kakai ‘a e koloa ‘o mahu’inga ange ia ‘i ha toe me’a, ‘a ia leva ‘oku kau ki ai ‘a e pa’anga mo e mafai kae ‘ikai ko e ngaahi ngaue ‘oku mo’oni, totonu mo mahu’inga ki he kakai ‘o e fonua, he ko e mo’oni mo e totonu ‘e pau pe ia ke tolonga pea tu’uloa ki he kakai ‘o e fonua kae pehe ki hotau kaha’u mo e lelei fakalukufua. ‘Oku hanga leva ‘e he koloa ‘o taki e kakai ‘o e fonua ‘i he taimi ‘oku nau fakamu’omu’a ai ‘i he’enau ngaahi mo’ui, ki ha tu’utamaki mo ha faingata’a lahi he kaha’u. Kuo hoko ‘a e ngaahi ‘a vahevahe  ko ‘eni ke ne fakavaivaii’i ‘a e ivi ngaue ‘a e kakai tokolahi he fonua ni pea tau nofo kitautolu mo hanganoa ‘i he ke mo e feke’ike’i ‘iate kitautolu pe kae tata mo taetae ‘e he kau Siaina ‘etau koloa mo hotau fonua.   

‘Oku lolotonga hokohoko atu pe foki ‘a e mavaeua ‘a e kakai hotau fonua ni ‘i he takitaha poupou mo taukave’i ‘a ‘ene tui fakapolitikale ‘i he pule’anga fakaTu’i mo  e pule ‘oku fakaTemokalati, pea ko e taha ‘eni ia ha palopalema kuo fuoloa ‘a ‘etau fekuki mo ia ‘o ki’i fuofuoloa ‘a ‘etau fe’ao mo ia ka ‘oku ‘ikai ke tau lava ke solova ‘a e palopalema ni ‘iate kitautolu pe. Kuo hoko foki ‘a e palopalema ni ke ne uesia tamaki kitautolu kakai hotau fonua ni pea tau nofo kitautolu he feke’ike’i mo e ke fakapolitikale kae ‘alu e kau Siaina ia mo hotau fonua pea ko e kotoa ‘o e ngaahi palopalema ni ‘oku foki kotoa mai pe kiate kitautolu kakai ‘o e fonua ke kumi hano solo‘anga. Ko e mavaeua ‘oku hoko ki he fonua ‘i he ngaahi vakovi fakapolitikale  ‘a ee ‘oku ou lave atu ki ai ‘i ‘olunga, ‘i he kakai ‘o e fonua pea ko e fa’ahinga tokolahi he kakai hotau fonua ni, ‘oku nau kei poupou ki he pule’anga fakaTu’i pea ke malu’i ‘a e Tu’i mo e Hou’eiki ke ‘oua na’a faifaiange kuo mole pe to’o ha taimi. ‘Oku ‘ilo ‘e he kakai tokolahi hotau fonua ni ‘oku ‘i ai ‘a e mo’ua ‘o e kakai hotau fonua ki he fale ‘o e Tu’i kae pehe ki he Hou’eiki, ka kuo feinga ha ni’ihi ‘i hotau fonua ni ke fakangata ‘a e pule fakaTu’i mo e hou’eiki ke ‘oua na’a toe hoko atu. Kaikehe, ‘i he tafa’aki ‘e taha ‘oku tu’u mei ai mo e kakai tokolahi ‘oku nau poupou ki he pule ‘a e Temokalati ‘a ee ne taukave’i mai ‘e Akilisi Pohiva pea mo e kulupu fakamoveuveu ko e PTOA he ngaahi ta’u lahi. Ko e ngaahi fefusiaki foki ko ‘eni he mafai pea ‘oku lolotonga hoko pe ia ‘i he’enau takitaha feinga pe ko hai te ne ma’u ‘a e mafai ke ne tataki hotau pule‘anga. ‘A ia leva ko e fa’ahinga kakai pehe ni ko e fo’i fiema’u mafai pe ia he ko e mafai ‘oku ‘i ai pe mo e pa’anga ‘a ia foki ko e koloa.  ‘Oku ‘osi tonu pe foki ke mahino ki he kakai ‘o e fonua ‘a e ngaahi ngaue ne ‘osi hoko ki mu’a he kuohili he kapau ‘e faifaiange kuo toe ma’u ‘e he kau poupou ‘o e Temokalati ‘a e mafai ki hono fakalele hotau pule’anga kuopau pe ia ke nau fakahoko ha fu’u liliu lahi ki hotau fa’unga, ‘o kau ki ai hono to’o kotoa e mafai ‘o e Tu’i pea mo e hou’eiki, he ‘oku nau pehe ‘e kinautolu ‘oku kei fu’u lahi pe mafai ‘oku ma’u ‘e he ‘Ene ‘Afio pe ko e Tu’i ka ‘oku nau fiema’u ‘e kinautolu ke to’o ‘osi mai e mafai ‘o e Tu’i ‘o ‘omai ki he kakai. ‘Oku malie foki ‘enau fakamatala, ‘a e kulupu fakamoveuveu PTOA mo e kau poupou ki he Temokalati, ka ‘oku tonu pe ke mahino ki he kakai ‘o e fonua, ko e ha ‘o e kehekehe ‘a e to’o kotoa mai e mafai ‘o e Tu’i mo hono to’o faka’aufuli ‘a e tu’unga mo e lakanga ‘o e Tu’i ‘i hotau ki’i fonua ni? Ko hono fo’i mo’oni, ko e ngaahi fa’ufa’u kovi kotoa ke fakangata ‘a e pule’anga fakaTu’i. ‘Oku uho pea kakano ‘aki ‘a e loto kovi mo e taufehi’a ki he fale hotau Tu’i mo e Hou’eiki. Ko hono pango foki ‘o e ngaahi feinga kotoa ko ‘eni, he ‘oku ‘ikai ke toe ‘i ai ha me’a ia ‘e fo’ou te nau ‘omai ke fakalele’aki hotau fonua ni pea ko e ngaahi fakakaukau ki hono fokotu’utu’u mo hono lalanga hotau ki’i fonua ni ne ‘osi tonu pasika pe ia mei he kamata’anga ‘o hange ko hono foaki ‘o e tau’ataina, tufotufa hotau kelekele pea mo hono fokotu’u e konisitutone ke fakalele ‘aki hotau pule’anga mo hotau fonua, fokotu’u e ako ke hoko ko e ngaahi fale maama ki hotau fonua pea ke maamangia ai hotau ngaahi hako he kaha’u pea ke hoko ‘a e maama ‘oku faka’Otua ke ne tataki hotau ki’i fonua pea ke ne hulungia ha loto ‘oku fonu tala’a ki he maama ‘a e ‘Otua, pea takitaha tau’ataina ki he’ene lotu mo ‘ene koloa kae pehe ki he ngaue ‘a hono nima pea ko e kotoa ‘o e ngaahi me’a ni ‘oku ‘i ai pe hono fakangatangata . Ko e ngaahi feke’ike’i, ke mo e tau ‘oku hoko ‘i mamani makatu’unga ‘i he ‘ikai ke nau ma’u e ngaahi me’a ko ‘eni ‘oku tau nofo mo ma’u ko ia ‘i Tonga ni, ‘a ia leva koe‘uhinga ‘oku ou pehe ai ‘oku ‘i ai ‘a e mo’ua ‘o e kakai ‘o e fonua ki he fale hotau Tu’i mo e Hou’eiki he ko kinautolu na’a nau lalanga mo fokotu’utu’u ‘a e ngaahi ngaue ko ‘eni ke tau fou mai ai mei he kuohili ‘o a’u ki he taimi lolotonga ni. Toki talunga mo hono tutu ‘o loto Nuku’alofa ke hoko ia ko ha me’a ke ne fakamele’i ‘a e ngaue lelei ‘etau ngaahi kui he kuohili. ‘Oku tau polepole mo laukau’aki he ngaahi ngaue lelei na’a nau fakahoko ma’a kitautolu he ngaahi ‘aho ni.     

Kapau te tau vakai ki he kuohili ange mei he ta’u ‘o e onongofulu tupu mo e fitungofulu tupu ‘o a’u mai ki he konga ‘o e valungofulu tupu si’i na’e nofo melino,fiefia mo fekoekoe’i pe kakai ‘o ‘ikai ke fu’u lahi fefe ‘enau kaunga ki ha ngaahi ngaue ‘oku fakapolitikale, kae faka‘ohovale pea fakafokifa kuo mahiki hake ngaahi ngaue fakapolitikale he konga kimui ‘o e valungofulu tupu ‘o hoko ke manakoa ki he kakai tokolahi hotau fonua ni pea kuo hoko ia he ngaahi ‘aho ni ko ha me’angaue lelei ma’ae fa’ahinga tokolahi ‘i hotau sosaieti ke kumi ‘aki ha’anau tu’umalie ma‘a honau ngaahi famili. Ko e kotoa ‘o e ngaahi palopalema ni ‘oku tuhu kotoa ki he’etau fakakaukau ‘i he ‘ilo, poto, taukei mo e maama ‘oku tau ma’u pea neongo ne mau ‘osi ‘ilo ‘e kimautolu ‘a e ngaahi ngaue pehe ni, ka na’e ‘ikai ke lava ke mau ngaue’aki ‘o ‘ikai koe’uhi na’a mau ilifia na’a hoko ha me’a ka kimautolu, ka koe’uhi ne mau ‘ilo pe ‘e kimautolu ‘oku ‘ikai ke lelei, taau mo fe’unga ke ngaue ‘aki e ngaahi ‘ilo ko ‘eni koe’uhi ‘e hoko e maumau lahi ki he fonua tautefito ki he kakai mo ‘ene lelei fakalukufua he ne te’eki ke tau matu’otu’a fe’unga ke tau ngaue’aki e ngaahi ‘ilo ko ‘eni he ko e taimi ‘e hoko ai ha faingata’a ‘e foki kotoa mai pe ia ki he kakai ‘o e fonua, ‘a ‘eni pe ko ee na’e hoko ki hono tutu ‘o Nuku’alofa pea na’e mole ai ‘a e ngaahi mo’ui pea maumau mo ‘auha ai e koloa ‘a e kakai na’e ‘ikai ke ‘i ai ha’anau kaunga ki he ngaahi ngaue fakapolitikale. Ko e ngaahi feitu’u kehekehe ‘i mamani ne ‘osi hoko ai ‘a e ngaahi faingata’a koe’uhi ne ngaue’aki ‘e he kakai ‘a e ngaahi ‘ilo ko ‘eni he founga matu’aki fakalilifu mo’oni ‘o hoko ai e ngaahi faingata’a mo e moveuveu lahi pea mole ai ‘a e ngaahi mo’ui ‘a e kakai tokolahi koe’uhi ko hono ngaue’aki e ngaahi ‘ilo mo e founga ko ‘eni ‘a ee na’a tau fakahoko ‘aki ‘etau feinga liliu pea ‘oku tau kei fe’ao mai pe mo e ngaahi faingata’a ko ‘eni ‘o a’u ki he ngaahi ‘aho ni. Kapau ‘e si’isi’i mo vaivai ‘etau ‘ilo mo e maama ‘oku tau ma’u te tau iku ki he nofo feke’ike’i mo e ta’emanonga ‘o hange ko e ngaahi ngaue ‘oku hoko ‘i he ngaahi feitu’u kehekehe ‘i mamani, ‘a e ke mo e tau koe’uhi ko e koloa pea ‘oku makatu’unga kotoa ‘a ‘ene hoko mei he me’a ‘oku ui ko e si’isi’i ‘a e ‘ilo mo e maama ‘oku tau ma’u. Ko e to folofola ‘a Siaosi Tupou 1 ‘i he taha ‘o ‘ene to folofola malanga “OKU ‘AUHA ‘A HOKU KAKAI KO E MASIVA ‘ILO”