Ko e talanoa fakaloloma ‘i he pongipongi Tu’apulelulu ‘o e uike ni mei he vahefonua Vava’u, ko e pekia ha fa’ee ta’u 43 ko hono fakapoongi pe ‘e hono hoa ‘aki ‘a e me’afana. Pea ko e fakahoko ‘a e fana lolotonga ‘oku sio tonu pe ‘ena ki’i fanau ki hono fakapoongi ‘enau fa’ee. Pea ko e teuaki ‘o e Sapate fa’ee ki he ta’u 2026 kuo hoko ai ‘a e fakatamaki fakalolomani.

Ko e pekia ko Taiana Koluse ‘One’one ka na’e ma’u hoa ki Falaleu ki hono hoa ko Kilisimasi ‘One’one.

Fakatatau mo e fakamatala falala’anga ‘oku ma’u he ongoongo ni, na’e lava atu ‘a e ki’i famili ki he polokalama Sapate fa’ee honau Siasi (LDS) ‘i Falaleu pe. Pea ko e tuku ‘a e polokalama na’anau foki mai ki honau ‘api ‘o hoko ai ‘a e ta’efemahino’aki ‘a e ongomatu’a. Na’e fakalalahi ‘ena kee pea iku ke to’o mai he tamai ‘a ‘ene me’afana ‘o feinga ke fana’i hono mali, ka na’e si’i ‘oho atu ‘a e taha ‘ena fanau fefine ki he me’afana, ka na’e paa ‘a e me’afana ‘o lavea hono nima. Na’e hili ia pea ne hanga hake ‘o fana tavale hono hoa. Fakatatau mei he famili tonu mo e kakai na’e ‘iai tonu he hili ‘a e fana ko e fo’i fana nai ‘e hongofulu tupu na’e fai ki he pekia.

Kaekehe na’e fanongo atu ‘a e kaunga ‘api ki he paa ‘a e fana mo e tangi ‘a e fanau ‘onau lele atu ke vakai, ‘o ‘ilo ‘a e me’a ‘oku hoko pea mo e Faka’iloa ‘oku kei ‘iai pe pea ne toki ‘alu ‘o tukulolo ki he kau Polisi mo fakahaa ‘a e me’a na’ane fakahoko.

‘I he taimi tatau na’e ‘ikai ke tuku mai he kau Polisi ‘a e ‘uhinga na’ane fakatupunga ‘a e hoko ‘a e palopalema mo e ‘ita ‘a e tamai, kae fakatatau mo e ngaahi fakamatala ‘oku ma’u he ongoongo ko e palopalema fakafamili pe na’e fuoloa pe ‘ene hoko pea fakalelei’i. Ka na’e toe hoko pe ‘a e palopalema tatau ‘o a’u ai ki he tu’unga ko’eni ke ‘ikai toe lava ‘o mapule’i kae fakahoko he tamai ‘a e fakapoo ki hono hoa ‘ofa’anga.

Ko e me’apango ‘a e hoko ‘a e me’a ni ki he ki’i famili pea mo hono tukuhifo ‘o e tamai, ka ‘oku totonu ke feinga ‘a e kakai ‘oku nau fai ‘a e fakaanga mo e tukuhifo kenau ‘ilo ki he fakamatala totonu mo kakato kanau lava ‘o fakafuofua totonu ‘enau lea ‘e fakahoko ki he palopalema kuo hoko. Ka ko ha fakatonua pe hono fakaanga’i ‘o e tamai, na’e ‘ikai totonu ke ne fakahoko ‘a e hia fakalilifu ni. Ka ‘e hoko ‘a e ‘ilo ki he puipuitu’a ‘o e ki’i famili ke takitaha ako mei ai.

‘Oku toe faka’ofa lahi ko e ongomatu’a ‘oku lolotonga ngaue faka-misinale hona ki’i ‘ofefine lahi ki Filipaini pea ‘e ‘osi mai he mahina ko ‘Okatopa. Ka ‘oku tau sioloto atu ki he taimi te ne ma’u ai ‘a e ongoongo ki hono famili ‘oku fu’u faka’ofa fau. Kae pehee ki ha taimi te ne ‘osi mai mei he ngaue fakafaifekau kuo mole ‘a e fa’ee pea ngaue popula atu ‘a e tamai, ko e fu’u pole lahi ki ha ki’i finemui ke ne foua ‘a e palopalema ni. Ka ‘oku fakatauange ‘e hoko ‘a e ngaue ‘oku ne fakahoko ke ne ma’u ha malohi fe’unga ke fehangahangai mo e palopalema kuo hoko ki hono ki’i famili.

‘Oku ‘iai mo e faka’amu he tu’u hake ‘a e famili, Siasi mo e pule’anga ke tokoni ki he ki’i fanau he fu’u taimi faingata’a pehe ni. Kae ‘oua ‘e matavalea he ‘oku lavea ‘a e kupu mahu’inga he sosaieti ko e ‘iuniti mahu’ingataha ‘a e famili. Pea ‘oku hoko ‘eni ko ha ui ki he fonua kenau ako mo fakatonutonu honau ngaahi famili takitaha.