‘E lava he kau tila faito’o konatapu ‘o fakalongolongo’i ‘a e Mitia ‘a Tonga?

Ko e fehu’i mahu’inga ia ‘oku fifili kiai ‘a e tokolahi koe’uhi ko e me’a fo’ou kuo ‘asi he fonua ni, ko hono fakamanamana’i ‘o e kau Faiongoongo ke ‘oua tenau toe lea fekau’aki mo e kau taki ‘o e tila faito’o konatapu he fonua ni.

Na’e faka’ohovale ki he kakai ‘o e fonua pea mo e ngaahi kautaha ongoongo, hono ‘ohake ‘a e fakamatala ki he huu ha taha ‘o e kau tila faito’o konatapu he ‘ofisi ‘o e Letio ‘a e Kele’a, ‘o fakamanamana’i ‘a e ta’ahine ngaue na’e lolotonga ngaue he taimi koia, he ‘aho 4 Mee.

Fakatatau mo e fakamatala mei he Kele’a pea mo e Kautaha ‘o e Kau Faiongoongo, na’e huu ‘a e tokotaha ni ‘oku ne tui huti mo e me’afana ‘o fakamanamana’i ‘a e ta’ahinga ngaue, ke ‘oua na’anau {Kele’a} toe tuku atu ha ongoongo mo ha fakamatala fekau’aki mo e tokotaha ‘oku lolotonga ngaue Popula ki he mate ko ‘Eneasi Taumoefolau. ‘Aia na’e fakafoki mai mei ‘Aositelelia ki he fekau’aki mo e tila faito’o konatapu mo e ngaue fakakengi.

‘Oku mahino pe ‘a e fo’i ngaue ni ko e feinga ke faka’ilifia’i ‘a e kau Faiongoongo ke ‘oua na’anau toe lea ki he kau faito’o konatapu. He ‘oku hoko ‘a e ngaahi kautaha ongoongo ko e me’atau malohi ki hono tau’i ‘o e faito’o konatapu. ‘Oku ‘ilo he kakai ‘o e fonua ‘a e kakai ‘oku nau fakahoko ‘a e tila faito’o konatapu, ko e kau ma’umafai mo e kau ngaue fakapule’anga ‘oku fengaue’aki mo e kau tila faito’o konatapu. Ko e kakai he fonua ‘oku nau taki ‘a e ngaue pango ni mo e kakai ‘oku nau felalave’i he hia ni ko e kakai tokolahi. ‘Oku toe ‘ilo he kakai mei he mitia ‘a e kakai ‘oku fakapoto’i ‘a e tila faito’o konatapu, kae fufuu he ngaahi pisinisi mo e ngaue kehekehe ke fufulu ai ‘enau pa’anga ‘uli mei he tila faito’o konatapu. 

He kapau na’e ‘ikai ‘a e mitia ‘i Tonga ni, ‘e puli ‘a e me’a lahi pea fakautuutu ange ‘a e faihia he faito’o konatapu pea mo e kakaa he pule’anga, siasi mo e ngaahi sino mahu’inga he sosaieti.

‘Oku hoha’a lahi ‘a e Kautaha ‘o e kau Faiongoongo ‘a Tonga ‘i he palopalema ni he ko’ene toki hoko ‘eni ha me’a pehee, ke fakamanamana’i ‘aki ha me’atau. Ko e ngaahi faingata’a na’e fou mai ai ‘a e mitia kimu’a ko hono fakafe’atungia’i ke ‘oua ‘e tufa mo fakahoko fatongia ‘a e kautaha mitia ‘e ni’ihi. Ka ko’eni kuo fakamanamana’i ‘a e mo’ui ‘a e kau Faiongoongo. 

Kaekehe ko e fehu’i mahu’inga ia he taimi ni, pe ‘e lava nai he kau tila faito’o konatapu ‘o fakalongolongo’i ‘a e kau Faiongoongo pe ‘ikai. Ko e kakai ‘eni ia ‘oku ‘ikai hanau kau le’o ke le’ohi kinautolu pea ‘oku nau tu’u lavea ngofua ki ha fakatamaki mei he kau tila faito’o konatapu. Pea ‘oku fakafalala leva ‘enau malu mei he pule’anga pea mo e kakai ‘o e fonua. He ka a’u ki ha tu’unga kuo hoko ha me’a ki he kau Faiongoongo ‘o ‘ikai malu ‘enau mo’ui ‘e uesia leva ‘a e ma’u’anga ongoongo ki he kakai ‘o e fonua. Pea ‘e toe faingofua ange ‘a e faihala he tafa’aki kotoa pe he fonua.

‘Oku lolotonga lele ‘a e fakatotolo pea kuo puke ‘a e ni’ihi ka ‘oku mahino ‘oku ‘ikai ko koia pea ‘oku hoko atu pe ‘a e fakatotolo. ‘Oku tui ‘a e kakai tokolahi ko e pule’anga he taimi ‘e ni’ihi kuonau fakalongolongo kinautolu ‘i he tau’i ‘o e faito’o konatapu, ‘i he ‘uhinga ‘oku ‘ikai ha holo ‘a e faito’o konatapu he fonua ni ka ‘oku ‘alu ke toe lahiange. Ko e talamai ia ‘oku ‘ikai lava ‘a e pule’anga ‘o fakahoko honau fatongia pea ko e fehu’i ‘e taha koeha nai hono ‘uhinga? Pea kuo ‘osi me’a ‘a e Minisita Polisi maloloo, Piveni Piukala na’e fakahaa ange kiai ke ‘oua toe lea ki he faito’o konatapu, ko e fakamo’oni ia ‘oku faingata’a hono tau’i ‘a e faito’o konatapu ko e fakamanamana’i ‘a e kau ma’u mafai.

‘Oku kei fakalongolongo pe ‘a e Palemia te’eki tuku mai ha fakamatala ki he me’a kuo hoko ki he mitia he fonua ni pea hangee ‘oku ‘ikai ke fu’u mahu’inga ia kiate kinautolu, makehe mei he ngaue ‘a e kau Polisi ko e fakatotolo he ko e ngaue angamaheni pe ia. Ka na’e totonu ke ‘iai ha fakamatala makehe mei he pule’anga ke mahino ki he mitia ‘oku tokanga ‘a e pule’anga ki he malu ‘enau mo’ui.

‘I he Reporter Without Boarders ‘o e ta’u kuo’osi pe ko e fakahokohoko ‘o e ngaahi Fonua ‘i mamani ‘a e tau’ataina ‘a e ongoongo, na’e fika 46 ‘a Tonga ni. Ka ‘i he’ene a’u mai ki he ta’u ni kuo holomui hifo ‘a Tonga mei he 46 ki he 51 pea ko e toe hoko ‘a e me’a ni ‘e toe holo hifo ‘a Tonga ke kovi ange.

‘Oku tau’ataina ‘a Tonga he me’a lahi he ongoongo, ka ‘i he tafa’aki ki he ma’u fakamatala mei he pule’anga ‘oku kei fu’u too lalo ‘aupito pea pehee ki hono fakamanamana’i ‘o e kau Faiongoongo ke faka’ilo mo e fakangatangata he ngaahi me’a lahi ‘oku ne ‘ai ‘a Tonga ke kei nofo he tu’unga ma’ulalo he fakahokohoko.

Leave a Comment