Kuo tuku mai ‘e Hon. Justice Tupou KC ‘ene aofangatuku ki hono faka’ilo ‘o e Faka’iloa ta’u 18 lolotonga ako he taha ‘o e ngaahi Kolisi tala ‘o Tonga pea toe hoko ko e matapule he ako’anga. Ki he’ene alakovi mamafa he Mamahi ka koe ta’ahine hono mehikitanga kei ta’u 12 ‘oku lolotonga ako foomu 2.

Koe’uhi ko e pelepelengesi ‘o e hopo ni pea mo e ta’u si’i ‘a e Mamahi, kuo tu’utu’uni ‘a e Fakamaau ke ‘oua na’a tuku atu ‘a e hingoa ‘o e Faka’iloa mo e Mamahi, pe ko ha fa’ahinga fakamatala ‘e lava ke ‘ilo ai he kakai ‘a e Mamahi mo hono famili, ke lava ‘o malu’i ia mei he ngaahi ongo fakamamahi ‘o e hia na’e hoko.

‘Oku toe fakaloloma foki ke malu’i he ko e Faka’iloa mo e Mamahi ko e ongo first cousin ‘i he anga ‘etau nofo faka-Tonga pea ‘oku kau ‘a e fa’ahinga ‘ulungaanga ko’eni ‘i he kovi ‘aupito he nofo faka-Tonga. Ka ‘i he taimi tatau ‘oku ‘ikai ko ha ‘uhinga lelei ia ke tanu ‘aki ‘a e fakamatala, mei he kakai ‘o e fonua he ‘oku mahu’inga ke lave’i he kakai ‘o e no fonua mo e ako’anga ki he ni’ihi ‘oku nau fakakaukau ki he ngaahi hia mamafa pehe ni.

Kaekehe fakatatau mo e fakamatala mei he Fakamaau’anga, he ‘aho ‘Epeleli 2024 na’e ‘alu ai ‘a e ongomatu’a ‘a e Mamahi ko e ki’i ta’ahine ta’u 12 ki he putu na’e fakahoko he taha ‘o e ngaahi kolo ‘i Halaliku, kae nofo ‘a e toenga ‘o e famili ‘i ‘api. Ko e ‘api ko’eni ‘oku mo’oni ‘etau lea Tonga ko e nofo ‘a Kainga. Ko e kui mo e fanau mo honau ngaahi mali mo’enau fanau pea ‘oku angamaheni he ngaahi ‘api lahi ‘i Tonga. Ko e tu’u leva ‘a e ongomatu’a ‘a e Faka’iloa mo e Mamahi ko e ongo tamai taha fa’ee taha.

Na’e nofo ‘a e Mamahi ‘o to’otama he pepee ‘a e tokoua ‘ene fa’ee pea na’e ‘iai pe mo hono mali mo’enau fanau. Ko e to’otama ‘a e Mamahi he loki ‘enau kui pea na’e huu atu ‘a e Faka’iloa ‘o fua ‘a e pepee mei he Mamahi ‘o fakatokoto he faliki, ka ne puke ‘eia ‘a e Mamahi ‘o fakatokoto ki he funga mohenga. Na’e ‘ikai loto kiai ‘a e mamahi ‘o fute ke lele kitu’a mei he loki, ka na’e puke ia he Faka’iloa ‘o ala hono ngaahi feitu’u tapu. 

Ka na’e lue hake ‘a e tamai ‘a e pepee ke fakasio ‘a e pepee mo’ene sio mai ki hono puke atu he Faka’iloa ‘a e Mamahi he matapa ‘o e loki ‘enau kui. Na’ane talaange leva ki hono mali ke ‘eke ki he Faka’iloa mo e Mamahi pe koeha ‘a e me’a na’e hoko pea fakamatala he Mamahi ‘a e me’a ‘a e Faka’iloa na’e faiange kiai. ‘I he foki mai ‘a e ongomatu’a mei he putu na’e fakahoko kiai ‘a e me’a na’e hoko pea ko e ongoongo fakamamahi ki he famili, ‘i he sio ki he anga ‘o e nofo mo e ongoongo ‘o e famili ke ‘ilo lahia he sosaieti.

‘I he taimi tatau ko e taimi na’e ngaue ai ‘a e kau Polisi ki he launga he na’e ‘ikai pe loto ‘a e Mamahi ke ne fakamolemole’i ‘a e Faka’iloa, ‘i he ‘uhinga ko hono tuonga’ane pea ‘oku tapu ‘aupito he anga faka-Tonga ‘a e fa’ahinga to’onga koia pea ‘oku taku ‘aki ‘a e faka’apa’apa ‘a e Tonga ki honau fanga tuofafine. ‘Oku hanga leva he me’a ni ‘o ‘ai ‘a e Mamahi ke ‘oua toe falala ki he’etau ‘ulungaanga fakafonua mo e veitapui ‘o e nofo fakafamili.

Ka ki he Faka’iloa na’ane kei fakahaa pe ‘ia ki he kau Polisi ‘oku tonuhia pe ia, ka ‘i he tafa’aki ‘e taha na’e kole fakamolemole ki hono mehikitanga ‘i he me’a na’e hoko. Pea ko’ene kole fakamolemole koia kuone halaia ai pe he kapau na’ane fakapapau’i ‘oku tonuhia he ‘ikai kole fakamolemole.

Na’e fakahuu mai ki he Fakamaau’anga ‘a e ngaahi tohi poupou ki he Faka’iloa ‘oku ne kei ako pea matapule he ako’anga pea ‘iai mo hono kaha’u lelei he ako. Na’e kau kiai mo’ene toki fakahoko ha hia pea mo e ngaahi tohi fakaongoongolelei mei he ‘ofisakolo, ‘apiako mo e ngaahi sino kehe pe ‘oku fekau’aki mo e to’utupu.

Na’e tokoni lahi ‘eni ki hono fakakaukau’i he Fakamaau hono tautea pea tu’utu’uni ke ne ngaue popula he ta’u ‘e taha, ka ‘e toloi kakato he ta’u ‘e ua pea ‘iai mo hono makatu’unga. ‘Oku kau ai ke ne ngaue’i ‘a e houa ‘e 80 ki he komiuniti pea he ‘ikai ke ne toe fakahoko ha hia, kau kiai mo’ene kau ki he ako ki he ngaahi kovia ‘a e fanau fefine pea ke ne nofo he feitu’u pau ‘o fakatatau ki he fakahinohino ‘a e ‘ofisa malu’i angalelei.

Kaekehe ko e pa’usi’i ‘o e fanau fefine ta’u iiki ‘oku lahi ‘ene hoko he loto’i famili ‘o fakatatau mo e savea ‘oku fakahoko, Ka ko’ene a’u ki he tu’unga felave’i mo e veitapui faka-Tonga ‘oku mahu’inga ke malu’i pea fakahoko ha ngaue lahi kiai.

Leave a Comment