Fisi fonua tupu lahi-taha mo vave-taha ai mahaki ‘Eitisi ‘i mamani, toko 5900 ta’u 10 kuo’os

July 16, 2025
12:16 am

Kuo lekooti ‘a Fisi ‘e he UNAIDS ko e fonua tupu vavetaha mo tokolahi taha ai ‘a e mahaki ‘eitisi ‘i mamani. ‘I he 2014 na’e si’i hifo he toko 500 na’e puke he mahaki ‘eitisi. Ka ‘i he’ene a’u mai ki he ta’u kuo’osi 2024 na’e fe’unga mo e toko 5900 na’e ma’u fo’ou pea ko e hiki 3091%.

‘Oku hoko hake kiai ‘a Filipaine 562%, ko ‘Afakesitani 187%, Papua Niukini 84%, Bhutan 67%, mo Sri Lanka 48%. Ko e ngaahi fonua ia ‘oku tu’u kimu’a ‘i he tokolahi ‘o e kakai kuo ma’u fo’ou he ta’u ‘e 10 kuo ‘osi, ka ‘oku mahino ‘aupito pe ‘a e mavahe ‘a e peseti ‘o Fisi.

Fakatatau mo e fakamatala mei he Potungaue Mo’ui ‘a Fisi, ko e tokolahi taha ‘o e ma’u fo’ou ko e ni’ihi ‘oku ngaue’aki ‘a e huhu faito’o konatapu pea ‘oku ngaue’aki ‘a e hui tatau na’e ngaue’aki ha tokotaha ‘oku ‘osi ma’u he makai ‘eitisi. Pea ‘oku hoko hake ai pe kiai ‘a e ma’u ko e ni’ihi na’e mohe mo ha taha kuo ma’u he ‘eitisi kae ‘ikai ke ngaue’aki ‘a e me’a malu’i (condom). Na’e hoha’a foki mo e lipooti ‘o e Pasifiki ki he mahino ‘oku tokolahi mo e ni’ihi ‘oku ma’u ‘i he mohe pe ‘a e tangata mo e tangata ‘oku ui ko e fakasotoma. Pea ‘oku mahino ‘a e too lalo ‘o e molale ‘o e lotu fakakalisitiane ‘i he ngaahi fonua ‘o e Pasifiki.

Pea kuo uki ai ‘e he Potungaue Mo’ui ‘a Fisi ke toe fakalahi ‘enau polokalama ako mo e kakai ‘o e fonua ki he founga faka’ehi’ehi mei he ‘eitisi pea ‘oku taumu’a ke kamata pe mei he kau taki ‘o e Pule’anga, Siasi, mo e kau Hou’eiki ‘o Fisi, he ko e taimi ‘oku nau lea ai ‘oku fanongo ‘a e kakai ‘o e fonua.

‘Oku mahu’inga ke fakatokanga’i ‘e Tonga ni ‘a e palopalema ni, koe’uhi ko’ene ofi ki Fisi pea toe tokolahi ‘etau fanau ako ‘oku ako he USP pea tokolahi pe mo e kainga Tonga ‘oku nofo Fisi. He ‘e malava ke uesia ‘a Tonga ‘i he palopalema ‘oku fekuki ai ‘a Fisi.

Kuo fakahaa mei he Potungaue Mo’ui ‘a Mamani ‘a e luelue atu ‘a e mahaki ‘eitisi ke hoko ko e mahaki fakamamani lahi. ‘Oku tupunga ‘eni mei he ngaahi ‘uhinga kehekehe ka ‘oku fika ‘uluaki mai ai ‘a e holo mo hono ta’ofi ‘o e ngaahi tokoni fakapa’anga ki he polokalama faka’ehi’ehi. Kuo ‘ikai toe ma’u ‘a e ngaahi faito’o ki hono ta’ota’ofi’aki ‘a e huhu malu’i. Kuo foki mo e kau ngaue ko e ‘ikai toe fakapa’anga ‘enau vahe pea ka ‘ikai ke fakahoko ha ngaue fakavavevave ‘e a’u ‘a e ngaahi fonua ‘o ‘Esia mo e Pasifiki ki ha tu’unga fakatu’utamaki.

‘Oku ‘ikai ‘ilo pe ko e toko fiha ‘oku ma’u ‘i Tonga ni mo e ngaahi fika mahu’inga ki he mahaki ‘eitisi, koe’uhi ko e lao ki he kau mahaki ‘a e Potungaue Mo’ui. Ka na’e kau ‘a Tonga ni he faingamalie ki he ma’u ta’etotongi ‘a e ni’ihi ‘oku kamata ke ma’u he vailasi ‘eitisi. Ko e ongo sino ‘e ua na’anau fakahoko ‘a e ngaue ki ai, ko e Tonga Leiti’s Association pea pehee ki he Tonga National Youth Congress.