Fehu’ia malu sisitemi fakakomipiuta pule’anga (Potungaue Mo’ui NHIS) hili hono heki he kau faihia faka’initaneti

June 26, 2025
12:19 am

Kuo hoko ‘a e fakamatala kuo tuku mai ‘e he Minisita Mo’ui, Hon. ‘Ana ‘Akau’ola ki he kau Faiongoongo fekau’aki mo e huu ta’efakalao ‘a e kau faihia faka’initaneti, ‘o kaiha’asi ‘a e ngaahi fakamatala ‘a e Potungaue ‘oku ‘iloa ko e National Health Information System.

‘I he fakama’ala’ala ‘a e Minisita, na’ane ma’u ‘i he faka’osinga ‘o e uike tolu, ha fetu’utaki mei he’ene kau ngaue ‘oku mate ‘a e sisitemi. Na’ane fetu’utaki leva ki he tokotaha ngaue ‘oku ne tokanga’i ‘a e polokalama fakakomipiuta mo e polokalama NHIS ke vakai pe koeha ‘a e palopalema. Na’e fakahoko ‘a e ngaue pea ma’u ha fakamatala kuo lele lelei, ka na’e ‘ikai loloa mei ai kuo toe hoko pe palopalema tatau.

Na’e toe fai fetu’utaki ki he tokotaha tatau pe pule he va’a IT pea mahino mei he’ene tali ‘oku ‘iai palopalema lahi ‘oku hoko, ka na’e feinga ‘a e Minisita ke fakafiemalie’i ‘ene kau ngaue he ‘oku ‘ikai ko hanau ngaue ka koe palopalema fakamamani lahi ‘a e huu ta’efakalao ‘a e kau faihia he ngaahi sisitemi kehekehe pe ‘i mamani. Na’e toe fakahaa ‘e Hon. ‘Akau’ola ko e aofangatuku, na’e mahino ko hono heki ‘o e polokalama pea fiema’u mai he kau faihia ke totongi ange ‘a e pa’anga kanau toki fakafoki ‘a e sisitemi ke lele lelei.

Ko e taimi tatau kuo fakahoko ‘a e kole ki ‘Aositelelia mo e kautaha hanautolu ‘a e polokalama, kenau tokoni ki hono solova ‘a e palopalema. Ka ‘oku mahino ‘e ki’i loloa pea toki lava ‘o solova. Ka ko e palopalema lahi heni, na’e ‘ikai ha polokalama ke ne tauhi ha tatau ‘o e ‘uu lekooti ‘i he taimi pehe ni pea ‘oku uesia lahi ai ‘a e ngaue ‘a e kau Toketa, koe’uhi ko e mole ‘a e lekooti ‘o e kau mahaki.

Ko e National Health Information System na’e kamata ‘i he 2021, ko e taumu’a ke maau mo tonu ange pea vave ki he ngaue ‘a e kau Toketaa he Falemahaki Vaiola. Na’e toki ngaue ‘a e polokalama ‘i he vahefonua Vava’u ‘i he ta’u kuo’osi. Ko e polokalama ‘oku ‘osi ‘iai fika ‘o e tokotaha mahaki kotoa ‘oku talatala pe tokoto ‘i Falamahaki pea ‘iai ‘a e fakamatala kotoa fekau’aki mo e fokoutua mo e ngaue kuo fakahoko ki he kau mahaki. Ka ko’ene mole ko’eni ‘a e polokalama he ‘ikai lava ‘a e kau Toketa ‘o ma’u ‘a e ngaahi fakamatala mahu’inga fekau’aki mo e kau mahaki pea ko e palopalema lahi.

‘I he vahevahe ‘a e taha ‘o e kau mahaki na’e tokoto ke fakahoko hono faito’o, ko’ene talitali ke fakahoko hono tafa kuo huu ange tokotaha ngaue ‘o ‘eke ange pe kuo ‘osi folo ‘ene fo’i’akau pea ne ‘eke ange pe koe fo’i’akau ha. Na’e to e foki ‘a e tokotaha ngaue ‘o vakai’i ‘o ‘ilo ko e mahaki kehe na’e ‘uhinga kiai folo foi’akau. Ko e ngaahi palopalema ia ‘oku hoko pea fakatauange pe he ‘ikai hoko ‘eni ke mole ai ha mo’ui pe fakatamaki he hala ‘a e faito’o ki he kau mahaki.

‘Oku lele pea mo e polokalama tatau ‘a e Potungaue Lao ki he tafa’aki ‘o e tohi ta’u, tohi mate mo e mali. Ko e taumu’a tatau pe ke ma’u faingofua, maau mo tauhi malu ki he komipiuta. Ka koe tu’u ko’eni ‘oku ‘iai e manavasi’i na’a hoko ‘a e palopalema tatau.

Kaekehe ko e fakamatala ‘oku ma’u he ongoongo ni, ko e tokotaha na’ane tokanga’i ‘a e tafa’aki IT na’e toki maloloo pe mei he ngaue pea hoko ‘a e palopalema. Ka ‘e fai feinga kiai pe koeha ha’ane vakai ki he palopalema ni.

‘Oku toe mahino ‘a e faka’ofa ‘a e tu’unga ‘ilo fakakomipiuta ‘a e kau taukei ‘i Tonga ni, he ‘oku ‘ikai kenau lava ‘o solova ‘a e palopalema, ka kuopau ke fai ‘a e kole tokoni ki muli.