Fehu’ia ngaahi fonua Pasifiki pee ‘oku kei fiema’u ngaahi fonua fengaue’aki kenau kau he fakataha lahi fakata’u ko e uesia ‘oku nau fakahoko.
Ko e taha ‘o e fakakaukau malie kuo ‘ohake he fakataha lahi fakata’u hono 55 ‘o e ngaahi fonua he Pasifiki, na’e fakahoko ki Palau mei he 30 ‘Aokosi ki he ‘aho 4 ‘o Sepitema 2026, ko e fakatokanga’i hake ‘e he kau taki ‘o e Pasifiki ‘a e le’o lahi ‘o e ngaahi fonua fengaue’aki ‘i he fakataha mahu’inga ko’eni.
Ko e fakataha fakata’u (Pacific Island Forum) ‘a e ngaahi fonua ‘o e Pasifiki ko e fakataha mahu’inga taha ia, ‘oku talanoa’i ai ‘enau ngaahi kaveinga fakapasifiki. Pea ‘oku makehe pe hono ngaahi ouau mo hono ongo he ko e kakai ‘o e Pafisiki mo’enau felalave’i. Pea ka ‘iai ha palopelema ‘oku ‘iai pe ‘enau founga faka-Pasifiki ‘oku veteki ‘aki pea tauhi ‘a e melino ‘o e ngaahi fonua ‘o e Pasifiki.
Kaekehe na’e kamata ‘a e haa lahi mai ‘a e fakakaukau ni, ko e fakaafe’i ‘e Palau ko e fonua na’anau fakalele ‘a e fakataha ‘a e Fakafofonga mei Taiwan, ka na’e kovi lahi ki Siaina pea ne fakamanamana ki he fakataha’anga ‘e ‘iai pe hono ola kovi ‘o e kau mai ‘a Taiwan ki he fakataha.
‘Oku tui ‘a Siaina ko Taiwan ko e konga pe ia ‘o Siaina, ka ‘oku ‘ikai tali ia ‘e Taiwan he ko hono fakalele ‘o e ongo fonua ‘oku fu’u kehekehe ‘aupito ‘a e founga pule’anga mo e lao ‘oku fakalele ‘aki. Ko e konga lahi he Pasifiki na’e ‘uluaki fengaue’aki mo Taiwan kau ai ‘a Tonga ni, ka na’e huu mai ‘a Siaina mo honau mafi fakapa’anga he 1990 ‘o fai mai ai ke ne fetongi ‘a Taiwan.
Kaekehe na’e tui ‘a e Palemia ‘o ‘Aositelelia ko e faitu’utu’uni ke kau mai ha fonua ki he fakataha ‘a e ngaahi fonua ‘o e Pasifiki, ko e me’a ‘ata’ataa pe ia ‘a e ngaahi fonua ‘o e Pasifiki, ‘oku ‘ikai ha kaunga ‘e taha ‘a Siaina kiai. Pea ko e fakatahaa ia ‘o e tau’ataina ‘o e ngaahi fonua ‘o e Pasifiki mei he ngaahi fonua lalahi.
Na’e ‘ohake ai pe ‘e he taki ‘o Solomone ‘a e fehu’i mahu’inga koia pe ‘oku totonu ke toe kau mai ‘a e ngaahi fonua fengaue’aki (Partner) he tenau uesia ‘a e ngaahi ngaue ‘a e Pasifiki. He ‘oku nau takitaha ha’u mo’enau ngaahi ‘asenita takitaha pea ‘e hoko ‘a e fakataha’anga ko ha faingamalie ia kiate kinautolu ke fakahuu mai ai ‘enau ngaahi ‘Asenita pea ‘e uesia lahi ‘a e Pasifiki.
Ka ko’ene tu’u ko e ngaahi fonua ‘e 11 he Pasifiki Saute ‘oku nau mo’ua ki Siaina fe’unga mo e $1.3 piliona pea ‘e faingata’a lahi kenau fakavetevete kinautolu mei Siaina ‘o kau ai ‘a Tonga ni. Ko ‘Amelika kuo ne ta’ota’ofi ‘ene ngaahi tokoni lahi ki he Pasifiki, ‘o kaunga lelei ia ki Siaina ke ne ma’u ‘a e loto ‘o e Pasifiki ‘aki ‘ene ngaahi tokoni fakapa’anga. Ka na’e huu mai ‘a ‘Amelika mo’ene tokoni US$60 miliona ke langa uafu ‘i Cook Island. Ka ‘oku tui ‘a Siaina mo e Greenpeace ko e fakataumu’a ‘eni ke kamata ha ngaue ki he keli maka koloa mei tahi pea ko e feinga ‘a ‘Amelika ke faka’alinga lelei ki he Pasifiki hili ‘ene tu’usi ‘ene ngaahi tokoni mo e kole visa ‘a e ngaai fonua mei he Pasifiki.
Ka ko’ene tu’u ko e ngaahi fonua ‘e 11 he Pasifiki Saute ‘oku nau mo’ua ki Siaina fe’unga mo e $1.3 piliona pea ‘e faingata’a lahi kenau fakavetevete kinautolu mei Siaina ‘o kau ai ‘a Tonga ni. Ko ‘Amelika kuo ne ta’ota’ofi ‘ene ngaahi tokoni lahi ki he Pasifiki, ‘o kaunga lelei ia ki Siaina ke ne ma’u ‘a e loto ‘o e Pasifiki ‘aki ‘ene ngaahi tokoni fakapa’anga. Ka na’e huu mai ‘a ‘Amelika mo’ene tokoni US$60 miliona ke langa uafu ‘i Cook Island. Ka ‘oku tui ‘a Siaina mo e Greenpeace ko e fakataumu’a ‘eni ke kamata ha ngaue ki he keli maka koloa mei tahi pea ko e feinga ‘a ‘Amelika ke faka’alinga lelei ki he Pasifiki hili ‘ene tu’usi ‘ene ngaahi tokoni mo e kole visa ‘a e ngaai fonua mei he Pasifiki.
Ko e tu’u ‘a e ngaahi fonua he Pasifiki ‘oku fakafalala ‘enau ngaahi ngaue fakapa’anga lahi he ngaahi fonua fengaue’aki pea ‘oku mahu’inga ‘aupito ‘enau kau mai. Ko Tonga ni ko e vaeua ‘enau Patiseti fakata’u ‘oku fakapa’anga mei muli. Pea ko e pole faingata’a kenau ‘ohake ‘a e fakakaukau ke ta’ofi kenau toe kau mai, koe’uhi ko’enau ngaahi tokoni. Ka ‘i he taimi tatau ‘oku lelei ke fakatokanga’i he ngaahi fonua tokoni, ‘oku ‘ilo’i he ngaahi fonua he Pasifiki ‘a e anga ‘enau fakakaukau, ka ‘oku ‘ikai hoko ‘enau tokoni kenau faitu’utu’uni kinautolu.
‘I he taimi tatau ko Nu’usila mo ‘Aositelelia ko e ongo ki’i nima ia ‘o ‘Amelika he Pasifiki, ka he ‘ikai te na lava ‘o fe’auhi mo Siaina pea ‘oku na kumi mo’ui ma’u pe ki ‘Amelika ki ha tokoni.
Na’e kau mo e fana misaila ‘a Siaina ki he tahi Pasifiki he hoha’a lahi kiai ‘a e fakataha’anga. Pea na’e loto kotoa ‘a e ngaahi fonua tukukehe ‘a Kiripati mo Nauru ko e ongo ki’i fonua iiki taha, ke ‘oua ‘e hoko ia ko ha kaveinga he fakataha’anga. Pea iku ‘o ‘ikai kau mai ‘a e taki ‘o Kiripati ki he fakataha na’e fakahoko, ko e teke ia mei Siaina. Pea ko e ngaahi palopalema ko’eni ki he kamata ke feto’aki ‘a e ngaahi fonua Pasifiki he huu holo ‘a Siaina mo ‘Amelika, kuo nau fakakaukau ke loka’i kinautolu ‘i tu’a kae ‘ataa pe me’a ‘a e Pasifiki ki he Pasifiki. He ko e ola ‘enau huu takai holo ko e palopalema ‘a e ngaahi fonua memipa.

