Hoko mahaki ‘Eitisi (HIV Aid) ko e palopalema fakafonua ‘a Fisi toko 1 mei he toko 60 ma’u he vailas
Kuo fakahaa faka’ofisiale ‘e he Pule’anga Fisi mo’enau Minisita Mo’ui Dr. Anitonio Lalabalavu, ‘a e hoko ‘a e mahaki ‘Eitisi (HIV Aid) ko e mahaki pe palopalema fakafonua ke fakahoko ha ngaue fakavave kiai ‘a e pule’anga.
Ko hono fakahaa ‘eni hili ‘a e fakataha ‘a e Kapineti he ‘aho 9 Sepitema ‘o fakatatau mo e lipooti ‘a e Minisita Moui ‘a Fisi. Pea kuo fokotu’u ai ‘a e Komiti Faka-Fale Alea ‘o memipa ai ‘a e kau Minisita ‘e toko 5 ki hono fokotu’utu’u ha palani ngaue ki he fakatamaki fakafonua ni.
‘Oku fakafuofua ki he toko 1 mei he toko 60 kotoa ‘o Fisi ‘oku ma’u he Vailasi ‘Eitisi pea ko e ma’olunga taha ia he Pasifiki. ‘I he fakasitesisitika 2025:
By Region
Central/Eastern Division: 68.3% (1,376 cases)
Western Division: 27.6% (556 cases)
Northern Division: 4.2% (84 cases)
By Gender
Male: 65.7% (1,325 cases)
Female: 33.9% (683 cases)
Transgender: 0.4% (8 cases)
‘I he taimi tatau ko e ta’u motu’a ‘oku lahitaha ai hono ma’u ‘o e kakai ‘o e fonua ‘i he vailasi ‘eitisi ko e ta’u 19-39, pe ‘oku fa’a faka’uhinga’i pe ko e to’u ‘o e to’utupu.
Ko e ngaahi savea kuo fakahoko he Potungaue Mo’ui ‘a Fisi, ko e ngaahi ‘uhinga lalahi ‘oku tokolahi ia ‘a e pipihi ‘a e vailasi:
‘Oku makatu’unga ia mei he fe’auaki ‘ikai ke ngaue’aki ‘a e me’a malu’i pe konitonu.
Ko e lahi ‘o e ngaue’aki ‘a e me’ahuhu tatau ki he huhu faito’o konatapu ‘e he kau ma’u faito’o konatapu ‘oku nau ngaue’aki ‘a e huhu.
Ko e tokolahi ‘oku nau ngaue’aki ‘a e hui taa tatau ki he taa tatau honau sino. Ko e hui kuo ngaue’aki ki ha tokotaha ‘oku ma’u he vailasi pea ‘ikai fufulu, ‘oku pipihi ai ki he tokotaha hoko.
‘Oku kaunga lahi ‘a e hakeutua ‘a e faito’o konatapu ‘i Fisi ki he palopalema ‘o e pipihi lahi ‘o e vailasi ‘eitisi.
Kaekehe kuo ui tokoni ai ‘a Fisi ki he pule’anga Nu’usila mo e ngaahi fonua muli pea pehee ki he Potungaue Mo’ui ‘a Mamani ki ha tokoni fakaavavevave ki he fonua. ‘Oku kau heni ha tokoni fakapa’anga ki hono lele ha ngaahi ako mo e polokalama he mitia. Pea ke tokoni fakapa’anga ki hono kumi ha ngaahi nagunau hangee ko e konitomu mo e ngaahi me’angaue ki he ngaahi fale taa tatau. Pea ki hono fokotu’utu’u ha palani fakafonua ki hono sivi ‘o e kakai fakalukufua, he ‘oku ‘iai ‘a e tokolahi ‘oku ma’u he vailasi ka ‘oku maa he ‘asi mai kimu’a.
‘E kau he ngaahi polokalama he sivi fakafonua ke lava ‘o muimui’i ‘a e tokotaha kotoa ‘oku ma’u he vailasi ‘eitisi.
‘Oku mahu’inga ‘a e ongoongo ni, koe’uhi ko’etau tu’u vaofi fakasiokalafi mo fakafonua mo Fisi. ‘Oku tokolahi ‘etau fanau ako Tonga ‘oku ako he ngaahi ako’anga ‘i Fisi pea mo hotau kainga Tonga tokolahi ‘oku ngaue mo e mali Fisi. Pea ko’etau fetu’utaki mo Fisi ‘oku fakauike ma’u pe he ngaahi vakapuna ‘oku puna mai ki Tonga ni pea ‘e malava pe ke tokolahi he kainga Fisi mo e kainga Tonga kuo ma’u he vailasi, ka ‘oku ‘ikai ‘ilo he kakai ‘o e fonua.
‘E fai ha feinga ke ‘ilo ki he fika totonu ‘o e ni’ihi ‘oku ma’u ‘i Tonga ni he vailasi ‘eitisi mo e ngaue ‘oku fakahoko ‘e he Potungaue Mo’ui ke ‘oua na’a uesia ai ‘a e kakai ‘o e fonua.
