Kuo kalo mamahi ‘a e kau memipa Minisita ‘e toko tolu ‘i he pule’anga ‘o Bainimarama ki he fengaue’aki mo e tangata tila faito’o konatapu lahitaha ‘i Fisi. Pea kuo hoko ‘a e hanga atu ‘a e ngaahi kautaha ongoongo pea mo e lolotonga ulo hono tau’i he pule’anga lolotonga, ke mei motu ‘a e ‘ulu ‘o e kau Minisita malolo he kalokalo na’e ‘ikai ha’anau fengaue’aki.

Na’e makatu’unga foki ‘a e ‘ohake ‘o e kaveinga ko e lolotonga hono hopo’i ‘a e Faka’iloa fika ‘uluaki, ‘i he faito’io konatapu lahitaha kuo puke he pule’anga Fisi na’e fe’unga hono lahi mo e toni ‘e 4.1 pea fakafuofua ki he pa’anga Fisi ‘e FJ$2 piliona. Ko e puke ko’eni ‘i he ngaahi mahina si’i kuohili ‘i ha fanga ki’i vaka uku na’e folau mai mei Saute ‘Amelika ki Fisi ke toki ‘ave mei ai ki ‘Aositelelia mo Nu’usila. Ka ‘oku hoko ‘a e ngaahi fonua ‘o e Pasifiki ko ha halanga vaka faingofua, ‘i he ngaahi ‘uhinga kehekehe. ‘Oku kau ai hono totonu fufu hono kau ma’umafai pea ‘ikai sai mo e ngaahi me’anga le’o ‘i tahi, kenau lava ‘o ngaue’aki ‘a e Pasifiki.

Kaekehe na’e lolotonga ‘a e hopo na’e ‘ohake ai ‘a e ‘asi ‘a e toko tolu ‘o e kau Minisita he ngaahi huufi ‘o e pisinisi ‘a e tangata taki ‘o e kau tila ko Justin Ho. Pea na’anau kau kinautolu he kau fakaafe ma’olunga ‘a e tokotaha ni. Ka ko e me’a na’e fakatokanga’i he kau fakatotolo, ko e ‘ikai ha lipooti fakapa’anga ‘a e tokotaha ni ‘i he pangike ka ‘oku ne ngaue’aki pe ia ‘a e pa’anga (cash). Na’e toe fakatokanga’i he kau fakatotolo, ko’ene a’u mai ki he mahina ‘o Tisema ‘o e 2025 na’e ‘iai ‘a e ngaahi pisinisi ko e car wash, fale kosi’ulu mo e falekai ‘a e tokotaha ni, ka na’e taimi nounou pe kuo mate kotoa.

Kaekehe ‘i he konifelenisi ‘a e kau Faiongoongo pea mo e kau Minisitaa ni, na’anau faka’ikai’i mamafa ‘a e ngaahi fakamatala ‘i he lele ‘a e hopo. ‘Oku nau tui ‘oku ‘ikai ‘uhinga ‘enau ‘asi ‘a kinautolu he ngaahi fakaafe pehe ni ko ha fakamo’oni na’anau fengaue’aki. He na’e tui ‘a e kau fakatotolo ko e pa’anga lahi na’e fufulu he fengaue’aki fakapisinisi ‘a Justin Ho mo e kau pisinisi na’anau fengaue’aki.

Na’e ‘ange’ange ‘a e kalo mamahi ‘a e tokotolu ko’eni mei he kalo mamahi ‘a e Palemia maloloo hono ‘eke kiai pe koeha ha’ane lau ki he tukuaki’i ‘o ‘ene kau Minisita, ka ko’ene tali, ko e ngaahi fakamahamahalo kotoa mo heka fakavavevave ki he’ene me’alele.

Kuo puke he kau Polisi ‘a e kau ma’umafai ko e kau Polisi kau Sotia mo e kau pisinisi mo e kakai tokolahi, fekau’aki mo e faito’o konatapu. He ko e ngaue lahitaha ia ‘a e pule’anga lolotonga ko e tau’i ‘o e faito’o konatapu. ‘Oku ‘ikai toe pisu ‘a e taki’i ‘e Rabuka ‘a e tau’i ‘o e kau tila faito’o konatapu he kuo nau toki hahake hake kuo hoko ia ko e palopalema lahi fakafonua ‘o Fisi. Ka ‘oku faingofua ki he kau taki lolotonga kenau fakahoko ‘a e ngaue ni he ‘oku nau hao mei he fengaue’aki mo e kau tila faito’o konatapu,

‘I hono fakahoa ki Tonga ni, ‘oku fehu’ia he kakai ‘o e Fonua ‘a e ‘osi atu ‘a e pule’anga mo e pule’anga mo e hangee ‘a e tau’i ‘o e faito’o konatapu ha fakaoli ki he sio ‘a e kakai. Pea ko e fehu’i leva pe koeha hono ‘uhinga pea ‘oku kau ‘eni he ‘uhinga ‘oku fai kiai ‘a e sio ko e faingata’a ke tau’i ‘a e faito’o konatapu he kau ma’umafai ko’enau fihia ai. Pea ‘oku kei tangi pe ‘a e kakai ‘o e fonua ki he palopalema tatau ka ko e ola tatau pe mei he pule’anga ki he pule’anga.

Kapineti pea hoko atu ki he kau ngaue fakapule’anga. Ka na’e ‘osi fakahoko he Fale Alea ‘o Tonga ‘a e tu’utu’uni tatau, kae hiliange koia ko e fo’i fakanafala pe ke fanongo ‘a e kakai ‘o e Fonua.

‘I he taimi tatau ko e fo’i tukuaki’i ‘oku fakahoko ki he kau Minisita maloloo, ‘oku lolotonga hoko pe ia ‘i Tonga ni. Ko e kau tila faito’o konatapu ‘oku fakalele ‘enau fanga ki’i pisinisi ke pehee ko’enau ma’u’anga pa’anga ia. Ka ko’enau ma’u’anga pa’anga totonu ko e tila kae fakapoi ki he pisinisi. Ka ‘oku taimi nounou pe kuo mate ‘a e fanga ki’i pisinisi ia koia he na’e ‘ikai fakataumu’a ia ke pehee ka ko e fakapoi pe ke fufulu ai ‘a e pa’anga tila. Ko e kau tila ‘e ni’ihi ‘oku ‘ikai kenau fakatokanga’i ‘e kinautolu ‘a e sio lelei atu pe ‘a e kau Polisi mo e kakai, ki he pisinisi mo e tupu ‘oku ma’u ai, ka ko e fakamole fakafamili mo fakataautaha ‘oku fai atu ia he lahi ‘o e tupu ‘oku ma’u. Ka kuo kui ‘a e mata he taimi lahi kuonau fakahoko ai ‘a e ngaue ni. Ka ‘oku mo’oni ‘a e lau ‘a Manu Tuli ‘e ‘iai pe ‘aho taha.

‘Oku tui ‘a e tokolahi ‘o e Fonua, ko e palopela ‘a Tonga ni ki hono tau’i ‘o e faito’o konatapu, kapau ‘oku kaunga kiai ha kau ma’u mafai ma’olunga mo ma’ulalo, kaunga kiai mo e kau Pisinisi ko e kakai muli mo e kau tipota pea fakaloloma ‘aki ko’enau felave’i mo e kau faihia fakamamani lahi.

Pea ‘oku hoko ‘a e toutou too folofola ‘a e Tama Tu’i ki hono tau’i ‘o e faito’o konatapu ko e fakaoli ki he fanongo ‘a e kakai. Ka ‘oku ‘ikai ‘ilo pe koeha ‘a e ongo ‘o e kau taki ‘o e pule’anga ki he toutou too folofola ‘a e Taloni kae ‘ikai pe ‘iai ha fakalakalaka.