Hoha’a mamani ki ha nounou lolo mo ha too lalo faka’ekonomika
‘Oku fe’ao ‘a e kau taki ‘o mamani mo e hoha’a lahi ki he ola ‘o e tau ‘oku fakahoko ‘e ‘Amelika mo ‘Isileli ki ‘Iulani, fekau’aki mo ha nounou ‘a e Lolo ki he ngaahi fonua kotoa ‘o mamani pea toe mamafa ange ‘a e totongi, ke ne uesia mo e me’a kotoa he mo’ui faka’aho.
Ko e ngaahi fonua lahi kau ai ‘a Nu’usila, kuo ‘osi kamata ke ‘asi ‘a e palopalema, ‘i he hiki ‘a e totongi ‘o e penisini ‘o a’u ki he pa’anga ‘e $3. Pea ‘oku tui ‘a e kau ‘analaiso taukei faka’ekonomika ‘e ‘alu ke toe kovi ange ki he kaha’u.
Na’e tailiili ‘a mamani ki ha tapuni ‘e ‘Iulani ‘a e halanga vaka ko e Strait of Hormuz. Ko e fo’i halanga vaka ko hono falahi ko e 33 km mei he Kulifa Peasia ko e konga tahi ‘oku takatakai ai ‘a e ngaahi fonua Alepea lolo lahitaha ‘i mamani, hangee ko Sauti Alepea, ‘Iulaki, Kuwait, United Arab Emirate. ‘Oku nau fetuku kotoa mai ‘enau lolo ki he ngaahi taulanga he Kulifa Peasia ke toki folau mei ai ki Tahi ‘Alepea pea mei ai ki he tahi lahi. Ko e fo’i konga fasi’i taha he Kulifa Peasia ‘oku ‘iloa ko e Strait of Hormuz, ‘oku feinga ‘a ‘Iulani kenau poloka’i ke ‘oua na’ana toe huu ha vaka lolo kitu’a. Pea tenau faka’auha ‘a e vaka kotoa ‘e feinga kolosi ai.
Ko e mahu’inga makehe ‘o e Kulifa Peasia, he ko e 20% ‘o e lolo kotoa ‘a mamani ‘oku ha’u mei he feitu’u ni, ‘o pau ke kolosi ‘i he Strait of Hormuz. Pea ko’ene poloka ‘a e halanga vaka ni ko e palopalema lahi ki he ngaahi fonua lahi. Ko e ‘uhinga lahi ‘a ‘Iulani ki he halanga vaka ni, he ‘oku tu’u ia honau konga fonua pea ko e fo’i mahafu ia ‘oku nau tu’u ‘aki ki ‘Amelika mo e ngaahi fonua ‘o mamani, he ‘oku mahino e ola kovi ‘e hoko kapau tenau tapuni.
‘I he taimi tatau ‘oku ‘osi fakahaa ‘e Palesiteni Trump he ‘ikai ke tapuni ‘a e halanga vaka ni koe’uhi ko e palopalema ‘e hoko ‘i mamani. Ka kuo kamata ngaue atu ‘a ‘Iulani ke tapuni ka ‘oku ala atu ‘a ‘Amelika ia ke ta’ofi pea ‘oku nau lolotonga fetakai pe kohai ‘e malohi.
Ko e lolo kotoa ko’eni ‘oku ‘alu ia ki ‘Esia kau ai ‘a ‘Initia koe 60% ‘enau ma’u’anga lolo, ko Siaina ko e 40% pehee ki Siapani ko e 70% ‘enau lolo mei ai pea mo Singapoa a ia oku ma’u mei ai e tau lolo. ‘Oku kau kiai mo Pakisitani pehee ki Kolea Tonga. Kuo fakahaa mahino ‘e Siapani ka faifaiange kuo tapuni ‘a e halanga vaka pea ko e loloa taha ko e mahina ‘e 8-9 ko’ene ha’ulu ia ‘a e ‘ekonomika ‘a Siapani.
Ko’ene palopalema ‘a e Strait of Hormuz ‘e uesia ‘a e totongi ‘o e lolo, kasa, koloa, ‘uhila mo e me’a kehekehe pea ko e uesia ia ‘o e mo’ui faka’aho. Ko e totongi fakamuimui taha ki he talamu lolo na’e USD$68 ki mu’a pe fai ae tau, kuo a’u o ova he USD$100 pea kuo fakamanamana ‘a ‘Iulani ke teuteu ‘a mamani ke a’u ‘a e talamu lolo ki he USD$200.
Ko e fakaloloma he kaveinga ni ‘oku te’eki pe ke ‘asi mai ‘a e pule’anga Tonga ke tuku mai ha fakamatala mahino ki he tu’unga ‘o e lolo pea mo ha ngaahi palani ki he kaha’u, kapau ‘e tu’u lahoko ai pe ‘a e tapuni ‘o e halanga vaka Strait of Hormuz. Na’e fehu’i he ongoongo ni ki he va’a ki he ivi (Energy Commission) ka na’e pehee ‘e fakahoko ‘a e fakataha mo e tafa’aki ‘a e MEIDECC ‘oku nau tokanga’i pea toki ‘omi ha tali. ‘Oku tui ‘a e tokolahi oku fu’u tuai ‘a e ngaue ‘a e pule’anga ki he kaveinga ni. He kuo siomata ‘a e kakai ki he ola kovi ‘o e nounou ‘o e lolo he kiu ‘a e kakai ki he ngaahi pausa. Ka ko’eni ‘e nounou ‘a e lolo toe hiki ‘a e me’a kotoa ‘o mamafa ke toe faingata’a’ia ange ‘a e kakai ‘o e fonua.
Ko e fakamuimui taha koe vaka ‘eni ‘e tolu kuo fana ‘e ‘Iulani ke ta’ofi pea kuo nau tau maina he konga tahi ni ke fakapaaki ‘aki ha vaka ‘e feinga kolosi. Ka ‘oku tukupa ‘a ‘Amelika he ‘ikai teitei tapuni ‘a e halanga vaka ni.
