Fiema’u ngaue fakavavevave ki he vahenga kau ngaue. Ta’u 3 ngaue falekoloa ‘Esia te’eki hiki vahenga
Kuo lahi ‘a e ngaahi kaveinga mahu’inga ‘oku tokanga kiai ‘a e ngaahi pule’anga kehekehe kae pehee ki he pule’anga lolotonga, ka ‘oku tukunoa’i ‘a e kaveinga mahu’inga ki he vahenga ‘o e kakai ‘oku nau ngaue’i ‘a e fonua, ‘o tatau pe ‘a e kau ngaue fakapule’anga, kau ngaue he ngaahi pisinisi taautaha pea mo e kau ngaue ‘o e ngaahi siasi.
‘Oku ‘ikai hala ha ‘aho ia ‘a e fetu’utaki ‘a e kau ngaue ‘o e ngaahi sekitoa ni ki he ngaahi mitia, mo e kole ke ‘ohake mu’a he konifelenisi ‘a e kau faiongoongo mo e pule’anga ‘a e fiema’u ke hiki ‘a e vahenga.
‘I he uike kuo’osi na’e toe fakatokanga’i lahiange ‘a e kaveinga ni ‘i he tu’uaki ngaue ‘a e taha ‘o e potungaue ‘o e pule’anga, ko e fiema’u ha taha kilina mo ngaahi ngoue pea ko e vahe ko e $32 ki he ‘aho. Ko hono fika’i fakauike ‘oku ‘i he $160 ki he uike. Na’e hoko ‘eni ke lotomamahi lahi ‘a e kakai ‘o e fonua ki he fa’ahinga vahenga ‘oku kei tali ‘e he pule’anga ke ‘oange ki he’ene kau ngaue ma’ulalo. Pea na’e ‘ikai ngata hono share ‘o e tu’uaki ngaue ni ‘e he kakai, ka na’anau toe fakaaanga’i mo fakahaa ‘enau loto mamahi ki he pule’anga.
‘I hono faka’eke’eke he nusipepa ni ‘a e taha ‘o e fanau fefine ‘oku ngaue he taha ‘o e ngaahi falekoloa Siaina ‘i Tongatapu 7 ka ‘oku ‘ikai loto ke fakahaa hono hingoa, na’ane pehee ko’ene vahe ‘oku $250 ‘i he uike kamata mei he 8am-5pm. Ka ko e fakaloloma taha ko’ene pehee ki he ongoongo ni, ko e ta’u ‘eni ‘e 3 ‘ene ngaue ‘oku te’eki pe hiki tu’otaha ‘ene vahe. Ka ko e fehu’i mahu’inga koeha ‘a e tokolahi ‘o e kau ngaue ‘oku ‘i he tu’unga tatau mo e finemui ko’eni.
Ko e finemui ‘e taha mei Tongatapu 1 ‘oku ngaue ‘i he taha ‘o e ngaahi hotele ‘o loto Nuku’alofa, na’ane fakahaa ki he ongoongo ni ko’enau lele ‘ova taimi ‘oku ‘ikai ke vahe ia ko e vahe nomolo pe. Na’e feinga ongoongo ni pea koeha leva ‘oku fakafetongi’aki ‘enau ‘ova taimi kuo ‘osi ngaue’i, na’e pehee he tokotaha ni ‘oku ‘ikai pe ha toe me’a ia ‘e fai kiai. Ka ‘oku nau hoha’a ko e taimi ‘oku tokolahi ai ‘a e hotele ‘o hangee ko e ngaahi timi sipoti pe kulupu, ‘oku nau lele ‘ova taimi ke feau ‘a e fiema’u ‘a e hotele.
‘Oku toutou fakalea’i he kau faiako tokolahi ‘a e ongoongo ni he ngaahi feitu’u kehekehe pea mo e kole na’a lava ke ‘ohake ki he pule’anga, ke fai ha vakai ki honau vahenga. ‘I he hikihiki ‘o e koloa fakata’u na’e fe’unga mo e 5.4% ‘i Sanuali 2025 pea ‘oku makatu’unga ‘i he hikihiki ‘o e totongi ‘o e lolo fakamamani lahi. Ko e totongi COLA fakamuimui taha ‘i he Siulai 2024 ko e peseta ‘e 5%. Ko hono fakalea mahino ‘o e COLA 5% ‘o e ngaahi vahenga ma’ulalo ‘i he level 8 ki lalo ‘o e kau ngaue fakapule’anga, ‘oku ‘ikai ke ofiofia kene lava ‘o tapuni ‘a e hikihiki ‘a e koloa pea ko e fu’u kavenga tanaki ia ki he ngaahi famili tokolahi.
Ko e palopalema ‘e taha ‘oku fu’u tokanga kiai ‘a e kakai ‘o e fonua, ko e vahenga ‘o e kau ngaue ‘i he ngaahi kautaha taautaha, he ‘oku ‘ikai ha lao ia ke ne pule’i ‘a e ngaai kautaha ‘o e rate vahenga ki he’ene kau ngaue. ‘Oku nau fa’iteliha pe ki he vahenga ‘oku nau foaki pea koeha ‘a e ma’ulalo taha tenau ngaue’aki ia, ko’euhi kae ma’u ha tupu lahi ‘a e pisinisi.
Ko e ngaahi kautaha pisinisi ‘Esia ‘oku tokolahi ange ‘enau ‘omai pe honau kakai pea foki pe pa’anga koia ki Siaina. ‘Oku ‘ikai lelei mo e totongi ‘oku ‘oange ki he’enau kau ngaue Tonga, ‘o hangee ko e fakamatala ‘i ‘olunga, ka ko e tupu kafakafa ‘enau pisinisi ‘oku ne talamai ‘a e lahi ‘o e pa’anga ‘oku nau tanaki.
Kaekehe ‘oku ‘ikai ke toe faka’uli’uli latai ‘a e fiema’u ke toe vakai’i ‘a e vahenga ‘o e kau ngaue fakapule’anga pea fa’u ha lao ke ne pule’i ‘a e vahenga ‘o e ngaahi kautaha taautaha.
‘Oku ‘ikai ha ofo ‘i he lahi ‘o e faihia ‘i he faito’o konatapu, he ko e founga ia ‘oku feinga ‘a e kakai tokolahi ke fakalato ‘aki ‘enau fiema’u fakapa’anga ko e ‘ikai lava ‘a e pule’anga ‘o fokotu’u ha ngaahi ngaue’anga.
