Kohai he Palemia mo Lavulavu ‘oku ‘oho ki he ‘uha (LOI), faka’ikai’i mo fakamana Pule’anga kia Lavu, fiema’u Lavulavu kenau talamai me’a ‘oku loi.

‘Oku ‘alu ke fakalalahi mo toe malieange ‘a e fetakai ‘a e kautaha ongoongo Letio Taulanga ‘o Loto Nuku’alofa pe ‘oku ‘iloa ko e FM 88.1, ‘oku fakamalumalu he tangata ‘iloa ko ‘Etuate Lavulavu ‘oku ‘ikai puli ki he kau manako politiki ‘o Tonga.

‘I he kaveinga ki he langa hala fakakavakava ‘i Fanga’uta pea mo e langa ‘i Matatoa ‘a e Potungaue MEIDEC, kuo fakalalahi ki he tu’unga ‘oku ‘ikai ke ‘ilo he kakai ‘o e fonua pe kohai koaa he Palemia mo Lavulavu ‘oku loi mo mo’oni. Ko e poini mahu’inga ‘e ua ‘oku fai ai ‘a e fetukuaki pea ‘oku fiema’u ke fakamahino’aki ha fakamo’oni fakapepa, he tafa’aki ‘a Lavulavu, ka ‘ikai ‘e malava ke huu tonu ‘a e fakamanamana kuo fakahoko mei he Palemia mo e pule’anga.

Ko e poini ‘uluaki, na’e totongi ‘e he Pule’anga ‘a e TOP$15 miliona ki he kautaha Nu’usila ‘oku nau fakahoko ‘a e langa fakakavakava, ko e tomui ‘a e taimi ngaue ‘o fakatatau ki he aleapau. ‘Oku pehee mei he Palemia, ko e tuai ‘a e ngaue ‘o iku ke toloi ai ‘a e ngaue ko e te’eki ke maau ‘a e design pe palani ki he hala fakakavakava.

Ka ‘i he fakamatala kuo tuku mai ‘e he leito FM 88.1, “ Ko e palopalema koia na’e makatu’unga ia mei he pule’anga lolotonga. He na’e ‘osi maau ‘a e palani (design) ki he ngaue ‘o kau ai ‘a e feitu’u mo e ‘api ke tu’u ai ‘a e hala fakakavakava ‘i he’ene a’u mai ki ‘Anana. Ka ko e ‘api koia, na’e ‘ikai loto ‘a e ma’u tofi’a ka ko e Palemia lolotonga Lord Fakafanua ke ne fakamo’oni ki he me’a fakapepa ‘a e ongomatu’a ha’ana ‘a e ‘api. Pea na’e toe fai ‘a e ngaue ia ke liliu ki he ‘api kehe pea koe makatu’unga ia ‘o e toloi, ko e loto ‘a e Palemia ke liliu mei he ‘api ‘uluaki ki he ‘api hono ua ‘oku loto kiai. Pea ‘oku tukuaki’i ‘e Lavulavu ko e ngaahi feliuliuaki ko’eni ‘oku kaunga kiai ‘a e ngaahi monuu fakapa’anga.

‘Oku malie ‘a e fakamatala kuo tuku mai ‘e Lavulavu ki he ‘uhinga ‘o e tuai ‘o e ngaue, ka kuo mole ai ‘a e fu’u $15 miliona ki he fiema’u ‘a e tokotaha. Ka ko e pango ‘a e fakamatala ‘a Lavulavu, kuo faka’ikai’i mamafa ‘e he Palemia pea tuku mai mo e fakatokanga ki he ngaue fakalao ‘e fakahoko kia Lavulavu mo’ene kautaha ongoongo. Pea ‘e malava ke to’o mo e laiseni ‘a e letio ka kei hokohoko atu ‘a e fakahoko fatongia ‘a e Letio FM 88.1.

Ko hono ua, ‘oku tukuaki’i ‘e Lavulavu, ‘oku ‘iai ‘a e Conflict of Interest ‘i he tanga’eiki Palemia. He ko e tofi’a ‘oku fai kiai ‘a e talanoa ko e tofi’a ‘o e Palemia pea ko e taimi ‘oku mavahe ai ‘a e Minisita Fonua koia pe ‘oku le’ole’o ‘o toe faitu’utu’uni pe ia ki he kaveinga ‘oku fekau’aki moia. Ko e tukuaki’i ‘oku fakahoko ‘e Lavulavu ‘oku maau ‘a e hingoa ‘o e kau ma’u ‘api mo’enau felave’i mo e Palemia ko e Nopele ma’u tofi’a mo e palopalema ‘oku hoko. Ka ‘oku hoko ‘a e ongoongo tukuatu ‘a e ‘ofisi ‘o e Palemia, ke vakai’i ‘a e falala’anga ‘a e tukuaki’i he ko e tukuaki’i mamafa.

Kaekehe na’e to e faka’ohovale ki hono ‘ohake ‘e Lavulavu ‘a e fakamatala fekau’aki mo e ‘eiki (tamai) ‘a e Palemia mo’ene kui (grandpa) na’ana hoko ko e ongo Minisita he te’eki fakahoko ‘a e liliu fakakonisitutone ‘i he 2010. Ko e tokotaha na’e pehee ‘e Lavulavu na’e tu’utu’uni ‘a Tupou 1V ke puke ‘o fakahuu pilisone ko e ngaue kakaa ki he kelekele pea ko e tokotaha na’e kaunga ki he mole ‘a e pa’anga fakatau paasipooti. Pea hangee ‘oku fakahoa ‘e Lavulavu ‘a e Palemia ki he’ene fanga kui he ngaue tatau.

Koe’uhi ko e mamafa ‘a e tukuaki’i, na’e tuku atu ai ‘e he ongoongo ni ha tohi fehu’i ki he Palemia pe koeha ha’ane lau ki he tukuaki’i kuo fakahoko ‘e Lavulavu, ka na’e te’eki faingamalie ke ‘omai ha tali. Ka na’e hili nai ha ‘aho ‘e 3 mei ai kuo tuku mai he Palemia ‘ene ongoongo tukuatu ki he kakai ‘o e fonua, ‘o faka’ikai’i ‘a e tukuaki’i. ‘I he anga ‘a e vakai ki he PR na’e ‘iai hono ngaahi vaivai, ‘o hangee ko e ‘ikai ‘omai ‘a e tukuaki’i pea mo e tali, kae hange ‘oku fakamatala fakalukufua. Ko e lau ‘e ha kakai ‘oku ‘ikai muimui ki he ngaahi kaveinga ko’eni, he ‘ikai tenau mahino’i pe koeha ‘a e ‘uhinga ‘o e PR.

Ka ‘i he taimi tatau ko e vakai tau’ataina mei tu’a, ‘e toki vete mo’oni mei fale hopo mei ha’ana fehangahangai mata ki he mata mo’ena ngaahi fakamo’oni. He ko e palopalema he taimi ni, ‘oku fakahaa ‘e Lavulavu mo’ene kautaha ongoongo, ko e tu’a nima ‘a e kole ki he Palemia ke me’a mai ke fai ha polokalama he’ene letio ki he kaveinga ni mo e ‘ikai. Ko’ene polokalama mei he Letio Tonga ‘oku ‘ikai falala’anga he ko e kautaha pe ia ‘a e pule’anga pea ‘e ‘iai pe ongo’i momou ki he pule’anga. Ka na’e toki faka’ohovale kuo tali he Palemia ke polokalama mai ia ‘i he Letio ‘a e Kele’a pea ‘oku hangee ‘oku filifili manako ‘a e founga koia. Pea ‘oku na tau’aki fakamatala mei he’ene polokalama kae feinga ‘a e kakai kenau fakama’opo’opo kohai ‘oku tonu mo loi.

Kaekehe kuo tuku atu he Hamala Vava’u ‘ene tali ki he Palemia mo e Communication Commission Tonga, kenau talamai ange ‘a e me’a ‘oku hala. He ‘ikai ke fai’aki ‘enau lau ka ko e ngaahi fakamo’oni ‘oku ma’u pea ko e Fakamaau’anga pe ‘e lava ‘o tu’utu’uni ke ‘oange ke fai ha vakai kiai.

Leave a Comment