Fakamaama Ki he Kakai’Oe Fonua Mo E Lelei Fakalukufua
KEI FAKAMAHINO PE ‘E CLIVE EDWARDS KO IA ‘A E LOEA LELEI TAHA NEONGO E FAKALOTOKOVI MO E TAUFEHI’A ‘OKU FAKAHOKO ANGE KIATE IA.
Hiliange ko ia hono tala e ngaahi tu’utu’uni ki he ngaahi hopo felave’i mo e kau fakafofonga fale alea na’e tukuaki’i koe’uhi ko e ngaahi totongi fakafufu pe bribery na’a nau fakahoko he fili fale alea na’a tau fakahoko he ta’u kuo ‘osi-2025, ‘oku kei fakamahino mo fakamo’oni’i pe ‘e Clive Edwards ko ia ‘a e loea lelei taha ‘i hotau ki’i motu neongo ko hono ta’u 92 malo ‘eni.
Ko e kau fakafofonga ki he fale alea na’e tukuaki’i na’a nau kau ki he ngaahi totongi fakafufu pe bribery ‘oku kau ki ai ‘a Lata Tangimana ko e fakafofonga fale alea ‘o e ongo Niua mei he vahenga fili 17. Ko Viliami Uasike Latu mei he vahenga fili Vava’u 16. Taniela Fusimalohi mei he vahenga fili ‘Eua 11. Sevenitini Toumo’ua mei he vahenga fili Tongatapu 9 kae pehe ka Semisi Lapu Sika mei he vahenga fili ‘o Tongatapu 2. Ko e katoa foki ‘o e kau fakafofonga ni na’e fakahoko ‘enau ngaahi hopo he malumalu ‘o e fakamaau’anga lahi pe Supreme Court, pea na’e ‘i ai e kau fakafofonga na’a nau hao he hopo ‘a ia ko Sevenitini Toumo’ua mo Viliami Uasike Latu, ka ne iku tangi kotoa e kau faka’iloa ‘o hoko atu ai e hopo ki he Fakamaau’anga Tangi ‘o toki tala hono ngaahi tu’utu’uni he uike kuo ‘osi.
Ko e loea ma’ae kau fakafofonga fale alea ‘e toko 3, ‘a ia ko Sevenitini Tomou’a ko e fakafofonga fale alea ma’a Tongatapu 9 ka ko e Minisita ki he Tanaki Pa’anga Humai mo e Tute ki he pule’anga ‘o Fakafanua, Taniela Fusimalohi- fakafofonga fale alea ‘o ‘Eua 11 ka ko e MInisita Fonua, Savea mo e Koloa Fakaenatula ki he pule’anga ‘o Fakafanua, Viliami Uasike Latu fakafofonga fale alea ma’a Vava’u 16 ka ko e Tokoni Palemia ki he pule’anga ‘o Fakafanua. Ko e katoa ‘o e toko 3 ni ko ‘enau loea ko Clive Edwards pea ko e toko ua he kau fakafofonga na’a na hao pe ki naua he tu’utu’uni ‘a e Fakamaau’anga Lahi ‘a ia ko Sevenitiini Tomoua kae pehe ka Viliami Uasike Latu neongo na’e fakahoko pe ha tangi ‘a e ongo faka’iloa ki he hopo ko ‘eni ka ko e fakafofonga ‘o ‘Eua 11, Taniela Fusimalohi na’e fo’i pea tangi ‘a Clive Edwards ‘o toki tala ko ‘eni ‘a e tu’utu’uni he uike kuo ‘osi ‘o toki fakatonuhia’i ai ‘e he kau Fakamaau Tangi ‘e toko 3 ‘a e fakafofonga ‘o ‘Eua 11, Taniela Fusimalohi ‘oku tonuhia pe ia.
Ko e taha foki e me’a ‘oku mahu’inga ke fakatokanga’i ‘e he kakai ‘o e fonua kapau kuo te a’u ki he tu’unga ko e Minisita he pule’anga pe fakafofonga fale alea ‘i he fonua mo e pule’anga pea tukuaki’i mo faka’ilo kita ‘e ha taha ki ha hia he fili fale alea, ‘e pau ke kumi ha’ate loea matu’aki lelei ‘aupito ke ne fakafofonga’i kita ‘o hange ko Clive Edwards. Na’e lahi e ngaahi hopo fekau’aki mo e totongi fakafufu pe bribery, ‘e he kau fili pe voters na’e ‘osi fakahoko pe ia he kuohili he ngaahi fili fale alea pea ‘oku ha mei he lekooti ‘i he fakahoko fatongia ‘a e tangata’eiki,Clive Edwards ‘a e mahino ‘a e ola lelei ‘o ‘ene fakahoko fatongia ‘o taaitaaitaha ke fo’i ‘i ha hopo ‘oku felave’i mo e totongi fakafufu pe bribery. ‘Oku mahino foki neongo ‘a e ‘ilo’i lelei ‘e he kau fakafofonga fale alea ‘a e lelei ‘a e loea ‘a Clive Edwards ka ‘oku mahino mai ‘oku kei tokolahi e kakai ‘oku nau loto kovi mo taufehi’a ki he ngaue fakalao ‘a e tokotaha ni. Ko e tu’unga ko ee ‘ete hoko ko e fakafofonga ki he fale alea hotau fonua ‘oku ‘osi mahino lelei pe ia te te lava pe kita ‘o totongi ‘a e loea ka koe’uhi ko e lahi e ta’emahino mo e felotokovi’aki kae pehe ki he taufehi’a ki he tangata’eiki pea ‘oku makatu’unga mei ai ‘a e uesia ‘i he fakakaukau ‘a e tokolahi ‘o mole ‘a e ngaahi faingamalie lahi na’e ‘ikai ke totonu ke hoko ka koe’uhi ko e ta’etokanga pea lahi mo e fanongo ki he fale’i ‘a e kakai ta’efe’unga fekau’aki mo e ngaue fakalao ‘a e tanagta’eiki ‘oku hoko ia ko e makatukia ‘anga ki he kakai tokolahi kae pehe ki he kau fakafofonga fale alea toklahi ‘i hotau ki’i motu.
Na’a ku ‘eke foki ki he tangata’eiki pe ‘oku fefe ‘ene totongi loea ki he ngaahi ngaue fakalao ki he kakai ‘o e fonua pe ko ha taha pe ‘oku ne fiema’u ha tokoni fakalao? Na’e ‘omai ‘e he tangata’eiki ha tali matu’aki malie mo’oni ‘o fekau’aki mo ‘ene ngaahi ngaue fakalao ki hono fakafofonga’i ha taha ‘i ha’ane hopo. Ko e tali ko ee ‘a e tangata’eikii ki he’eku fehu’i na’a ne pehe ai. Ko e ki’i seniti ‘oku ou ‘eke ki ha taha ke u fekafofonga’i ia ki ha’ane hopo ‘oku si’i ‘anoa pe ia ki he lelei mo e fu’u koloa te ne ma’u kapau te u fakafofonga’i ia pea hao he’ene hopo. Te u ‘oatu e ki’i fakatata ko ‘eni ke ne hulu’i ke toe maamangia ange ‘a e tali ‘a e tangata’eiki. Kapau ko e fakafofonga fale alea, pea ko ‘ene ha’u ‘o kole ke u fakafofonga’i ia ki he’ene hopo. Te u fakahoko hoku lelei taha ki he’ene hopo he ko ‘eku ma’u’anga mo’ui ko e fakahoko e ngaahi ngaue fakalao ki he kakai mo ha taha pe ‘oku ne fiema’u ke u tokoni kiate ia. Ko e seniti ko ee ‘oku ou ‘eke ‘oku si’i ‘anoa ia ki he lelei mo e fu’u koloa te ne ma’u kapau ‘e lava ke hao mei he ngaahi tukuaki’i ‘oku fakahoko kiate ia ‘i ha hopo he fakamaau’anga, pea mahalo ‘oku fu’ia pe kakai tokolahi ia koe’uhi ‘oku nau pehe ‘oku fu’u mamafa ‘eku totongi loea ka ko hono mo’oni kapau ‘e sio lelei e tokotaha ko ‘eni ki he lelei mo e fu’u koloa te ne ma’u ‘i he’ene hao he hopo ‘e liuliunga ‘a e lelei mo e koloa te ne ma’u mei he totongi ‘oku ou ‘eke kiate ia, he ko ‘eku ngaue ko hono fakahaofi e tokotaha ‘oku ne fiema’u ‘eku tokoni mei ha’ane mo’ua he fakamaau’anga.
‘Oku fai foki e vakai ki he hopo ‘a e kau fakafofonga fale alea ka ko e kau Minisita he pule’anga ‘o Fakafanua hange ko Semisi Sika, Lata Tangimana, Sevenitiini Toumo’ua, Taniela Fusimalohi kae pehe ka Viliami Uasike Latu. ‘Oku mahino mei he ola ‘o e hopo, ko kinautolu pe ia na’e fakafofonga’i ‘e Clive ko kinautolu pe ia na’e mahino kiate kinautolu ‘a e ngaue fakalao ‘a e tangata’eiki neongo na’e pehe ‘e he kakai tokolahi ko Clive kuo fu’u motu’a ke ne kei fakahoko ha ngaue fakalao, ka ‘i he ‘osi ange ko ee ‘a e hopo tangi pea mo hono ola na’e mahino ne ‘i ai e ngaahi me’akehe ia ne kei pului mai mei he ngaahi nganga’ehu fakapolitikale he kuohili pea ‘oku hoko ia ke ne uesia tamaki ai e ngaahi me’a totonu na’e totonu ke nau fakahoko. ‘Oku lahi e ngaahi talanoa loi mo ta’emo’oni fekau’aki mo e ngaahi ngaue fakalao ‘a e tanagta’eiki tautefito ki he ngaahi talanoa fakalotokovi mo taufehi’a ki he tangata’eiki fekau’aki mo e ngaahi ngaue fakalao ‘a e tangata’eiki ‘o makatu’unga ai ‘a e ‘ikai ke lava ke nau sio lelei ki he’enau ngaahi ngaue fakalao pea iku ke mole ai honau ngaahi faingamalie.
Faka’apa’apa atu
Eliesa Fifita-Tufuenga/ Kolomotu’a
