Ta na’e fale’i he loea ‘a e Tu’i ‘o Fatumu ke tali halaia, ka na’e ‘ikai ke ne tali iku ke ngaue popula ki he fana me’afana moe taukape mo e finematu’a.
Ko e taha ‘o e ongonongo malie mei he Fakamaau’anga ‘o Tonga ko e hopoo malie ki hono faka’ilo ‘o e tangata ta’u 42 mei Fatumu ko Tulimi Tu’ipulotu. Ko e faka’ilo ki he tikite ‘e ua ko e 1) Ko e ngaue’aki me’afana ki he fana faka’i’ifia’i ‘o e kau Faka’iloa. 2) Ko e tukuaki’i ki he taa he’ene ala kia Sosefina Sili ‘ikai ke ne loto kiai.
‘Oku mafatukituki ‘a e hia ni ko e ngaahi me’a na’e hoko pea kaunga kiai ‘a e felauaki kapekape pea iku ki he tuli me’alele pea fakalilifu taha ko e ngaue’akii ‘o e me’afana.
‘I he vakai ‘a e Fakafofonga lao ‘a e Faka’iloa ki he ngaahi ‘elemeniti ‘o e tukuaki’i, na’ane fale’i ‘a e Faka’iloa ki he me’a ke fakahoko ke kau lelei kiate ia, ‘o hangee ko hano tautea toloi pe ko e fakasi’isi’i hono tautea. Ka na’e ‘ikai ke tali ia he Tu’i ‘o Fatumu pea iku ke halaia pea tautea ngaue popula he Fakamaau’anga Lahi.
Na’e fakahoko ‘a e hopoo he malumalu ‘o e ‘Eiki Fakamaau Lahi LCJ Bishop KC pea tu’utu’uni ke ne halaia. Na’e toki fakahoko ‘a hono hilifaki tautea ‘ia Tokoni ‘Eiki Fakamaau Lahi Afeaki. Na’e tautea ‘e ALCJ Afeaki ‘a e Faka’iloa ke ne ngaue popula he ta’u ua mahina ‘e valu ki he ongo tikite fakatou’osi pea malu’i toloi ‘a e mahina ‘e 12 fakamuimui pea ke ne ngaue’i pe ‘a e ta’u taha mahina ono.
‘I he vakai mei he tafa’aki kapau na’ane tali ‘a e fale’i na’e fakahoko he’ene ‘uluaki Fakafofonga Lao, na’e mei ‘iai ha faingamelie ke tautea toloi kakato hono tautea pe ko e toe si’isi’i ange hono taimi ngaue popula. Ka na’e ‘ikai tali he Faka’iloa ‘a e fale’i ‘a e kau taukei he lao pea iku ai ke ne ngaue popula.
Kaekehe ko e puipuitu’a malie ‘o e me’a na’e hoko, ‘i he ‘aho 5 Siulai 2025 ‘i Fatumu na’e lele atu ai ‘a e Mamahi Sosefina Fili, na’e pasese mu’a kae faka’uli ‘a Pelaitia Mataele mo e ki’i tamasi’i ta’u 12 ko Soane Patita Suluka. ‘I he’enau ofi ki he ‘api siasi ‘o Sisu Kalaisi ‘o e kau Ma’oni’oni he Ngaahi ‘Aho Kimui ni, na’e tau mai ‘a e ongo me’alele he loto hala ‘o fai ‘ena talanoa. Na’e pau kenau tu’u ‘o tali he ‘oku tu’u pe ongo me’alele he hala. Na’e ‘unu leva ‘a e me’alele ‘e taha ‘o lele kae fakalaka hake ‘a e Mamahi ‘o pehe atu ki he faka’uli ‘o e me’alele na’e tu’u ‘i mu’a ‘ia nautolu, ke ‘oua toe fai ia. Na’e ‘eke mai he Faka’uli ka ko e Faka’iloa Tulimi Tu’ipilotu pe koeha? Ka na’e tali atu ‘a e Mamahi kenau toe tu’u he loto hala ‘o talanoa ai he ‘oku uesia ‘enau fefononga’aki.
Na’e iku ke ‘ita ‘a e Faka’iloa ‘o lau mai ki he Mamahi mo talaange pe ‘oku ‘ikai ke ne ‘ilo KOE TU’I IA ‘O FATUMU PEA ‘OKU ‘IKAI UE’I IA HE TAIMI ‘OKU TU’U AI HE HALA PULE’ANGA. Na’e ‘ikai ngata pe ai ka na’e toe hifo ia ‘o ala atu kia Sosefina ke fusi mai kitu’a pea iku fakalalahi ‘a e felauaki ‘o a’u ki he tau kapekape na’e ‘ikai ke ‘ilo he kau fakatonu lea he Fakamaau’anga pe koeha koaa ‘a e fakapapalangi ‘o e ngaahi fo’i kape.
Na’e langa leva ‘a e kau Mamahi ‘o lele ka na’e tuli’i atu he Faka’iloa ‘o ta’ofi nautolu ‘o hoko atu ‘a e tau kape. Na’e kaila ‘a e Faka’iloa te ne fana kinautolu mo lue ki he’ene me’alele kae langa ‘a e kau Mamahi ‘o lelei. Na’e ofongi atu ‘e Soane mei he sea mui ‘oku sio ki he Faka’iloa ‘oku to’o ‘a e me’afana mei he’ene me’alele. Na’e taimi si’i ‘oku nau fanongo ki he paa ‘a e fana ka na’e fekau ‘e Sosefina ke ‘oua tu’u kae lele pe. Na’e toe paa ‘a e fana ‘o nganga ‘a e la’i’akau he funga me’alele ka na’e ‘ikai pe kenau tu’u. Na’anau hangatonu ai pe ki he ‘api Polisi ‘i Ha’asini ‘o launga’i ‘a e Faka’iloa.
Ka ‘i he Fakamaau’anga na’e taukave ‘a e Faka’iloa na’e ‘ikai mei ‘ita lahi ka ko e kapekape ‘a Sosefina mo e ngaahi lea na’ane fakahoko ange ki he’ene fa’ee pea ko e loi na’e ‘ikai ha me’afana na’ane ngaue’aki. Na’e toki hua he kau Polisi ‘ene me’alele ‘o ma’u ai ‘a e ongo me’afana mo e pekenene pea ‘ikai tali he Fakamaau Lahi ‘ene taukapo na’e fakahoko.
‘I he lipooti mei he ‘Ofisa Malu’i Angalelei, ko e Faka’iloa ‘oku nofo ‘Amelika ka na’e toki foki mai pe ki Tonga ni ‘i he 2023 mo’ene ki’i fanau, ka ‘oku nofo pe hoa ‘i ‘Amelika ‘o ngaue mai ki he’ena ki’i fanau. Ko e tangata lelei pe ia he kolo mo e siasi ka ko e ki’i palopalema na’e ‘ikai lava ‘o mapule’i lelei ai. Na’e toe haa he lipooti, na’e ‘osi kole fakamolemole ki he kau Mamahi pea nau tali, ‘o fakahoko atu ‘enau toki ki he Fakamaau’anga ke ‘oange ha meesi ma’ae Faka’iloa he kuonau fakamolemole’i.
Ka na’e ‘ikai ko ha ‘uhinga lelei ai ke ta’ofi ai hono tautea ngaue popula. Na’e toe tu’utu’uni he Fakamaau’anga ke ‘oua na’ane toe faihia pea kau atu ki he ako mapule’i ‘o e ‘ita (anger management). ‘Oku tokolahi a’upito foki ‘a e kakai ‘i Tonga ni ‘oku nau fai ‘a e me’a tatau, ‘o talanoa ko e hia ia he kolo pea ‘ikai ha taha ke ne ‘eke’i pe fakalea’i ia. Ka na’e ki’i fehalaaki fo’i me’a ko’eni ke a’u ia ki he lao ke mahino ‘oku ‘ikai ha taha ‘e ma’olunga he lao ‘o e fonua pea ko e Tu’i ‘o Tonga ‘oku taha pe ‘oku ‘ikai ha toe fanga ki’i Tu’i Fakakolo.
