OKU MATU’AKI TOTONU KE LAVA ‘E HE TONGA POWER PE POTUNGAUE ‘UHILA ‘A TONGA, ‘O LEVA’I LELEI ‘ETAU MA’U’ANGA ‘UHILA KE TOE MA’AMA’AANGE  MO LELEIANGE KI HE KAKAI ‘O E FONUA.

‘Oku ‘i ai ‘a e hoha’a ki he tu’unga lolotonga ‘oku ‘i ai ‘etau ma’u’anga ivi mei he ‘uhila koe’uhi ‘oku ha mai ‘oku ‘i ai ‘a e ngaahi ngaue ‘e pau ke tau fakahoko ke fakalelei’i ‘aki ‘a e tu’unga lolotonga ‘oku ‘i ai ‘etau ma’u’anga ivi mei he ‘uhila. ‘Oku mahino mai ta ‘oku ‘ikai ko e fa’unga fakapolitikale hotau fonua ‘oku palopalema ‘a ee ‘oku tukuaki’i ‘e he kulupu fakamoveuveu- PTOA ‘o pehe tokua, ko hotau palopalema ko e fa’unga, kae ta koaa ko kitautolu pe ia kakai ‘o e fonua ‘oku hoko ai e palopalema.

Na’a tau pehe foki kuo ‘osi atu ‘a e ngaahi ngaue palaku mo fulikivanu he kuohiliange hili ko ia ‘a e fu’u liliu lahi na’a tau fakahoko ki hotau fa’unga, ‘o foaki mai ai ‘a e konga lahi ‘o e mafai ‘o e Tu’i kiate kitautolu kakai ‘o e fonua, ka ‘oku mahino mai ta ‘oku ‘ikai ko e fa’unga ‘oku palopalema kae ta ko aa ko kitautolu pe ia kakai ‘oku palopalema. ‘Oku kei lahi ‘a e ngaahi ngaue ke fakalelei’i meiate kitautolu kakai ‘o e fonu kae lava ke folau lelei hotau vaka. ‘Oku tukuaki’i foki ‘e he fu’u kakai tokolahi ko hono vahevahe ‘o e mafai ‘oku ‘ikai ke fakafiemalie ‘a ee ‘oku nau ui ko e vahevahe ke taau pe vahevahe tatau ka ‘oku mahino mai pe foki ‘oku ‘ikai ke ‘i ai ha me’a ia ko e vahevahe taau he ne ‘osi fatu mai pe kitautolu kakai kuo ‘osi takitaha pe ‘o ‘i ai hoto taleniti pea ‘e pau pe ia ke kehekehe ka tau lava ‘o fakahoko ha ngaue.

Na’a tau fakalele pe foki ‘a ‘etau ma’u’anga ivi mei he ‘uhila pea hoko ai e palopalema pea ala mai ai e taha ‘o e hou’eiki ‘o to’o pea ne fakalele ‘a e ngaue ni ‘o mahino ‘oku sai. Ne hanga atu e kau politiki he taimi ko ia ‘o fakakonahi e kakai ‘o tala ‘oku kovi hono fakalele ‘e he hou’eiki ‘a e ‘uhila pea hoko ai mo e ngaahi ngaue fakapolitikale ke fakafoki mai ‘aki e ma’u’anga ivi ko ‘eni ki he kakai pea ne iku ke toe fakafoki mai ai ‘a e ma’u’anga ivi ni, ka ko e ma’u’anga ivi ‘o e ‘uhila ki he kakai ‘o e fonua. Ko hono fakafoki mai ko ia kiate kitautolu kakai ‘o e fonua ‘a e ma’u’anga ivi ni, kuo toe mapuna hake ai ha ngaahi palopalema ‘o mahino ta ‘oku ‘ikai ko e hou’eiki ‘oku palopalema ko kitautolu pe ia kakai ‘oku palopalema.

 Tuku ke ‘oatu e ki’i fakamatala ko ‘eni ke ne hulu’i ‘aki e ‘isiu ke toe maamangia ange!

Lolotonga pe ko ee hono fakalele ‘e he TPL-Tonga Power Limited ka ko e kautaha pisinisi ‘a e pule’anga, ka ko e ma’u’anga ivi ki he’etau ‘uhila, ne fakakaukau ai ha kau ngaue pe ia ‘i loto he potungaue ‘uhila ‘a Tonga pe TPL, he tafa’aki fakapa’anga ‘a e potungaue ke nau fokotu’u ‘e kinautolu ha ki’i kautaha pisinisi pe ia ‘a nautolu pe ia ‘i tu’a, ‘o ui ‘aki pea fakahingoa ‘aki ‘a e hingoa ko e ETA. Ko e ki’i kautaha ko ‘eni na’e tu’u ‘i he Small Industries Centre ‘i Ma’ufanga. Ko e kautaha ni, ‘a e ETA, ko e kautaha pe ia ‘a e kautama ngaue pe ia ‘i loto he potungaue ‘uhila ‘a Tonga pe TPL ‘a ee ko kinautolu ‘oku nau pule’i ‘a e ngaahi ngaue fakapa’anga mo faka’uhila ‘a e potungaue. Ko e tefito’i ngaue pe service ‘a e kautaha,ETA, ko hono humai ‘a e ngaahi fiema’u naunau faka’uhila kotoa pe ‘o fakataumu’a ke hu koloa pea fakatau mei ai ‘a e ngaahi fiema’u koloa naunau faka’uhila kotoa ‘a e potungaue ‘uhila ‘a Tonga pe TPL, pea ‘oku toki fakahoko leva mei ai ‘e he TPL ‘a ‘ene fakatau ki he ngaahi fiema’u naunau faka’uhila kotoa pe ‘a e potungaue ‘uhila ‘a Tonga pe ko ee ‘oku ‘iloa ko e Tonga Power Limited. Sai, ‘oku malie e fakakaukau ia ka ko e kautama tatau pe foki he tafa’aki fakapa’anga ‘a e potungaue ‘uhila mo ha ni’ihi kehe he potungaue, ka ko e kau taki he potunga ‘uhila he ngaahi va’a pe tafa’aki kehekehe he potungaue na’a nau ‘enisinia’i ‘a e ki’i kautaha ni ‘a e ETA, ‘o fakataumu’a ke ma’u mei ai ha’anau pa’anga lahi faka’ulia, ‘a ia leva na’e pehe ni ‘enau angafai pea mo ‘enau ngaahi kitautolu kakai ‘o e fonua. Nau fakangofua pe ‘e kinautolu ke fakahoko e fakatau ‘a e potungaue ‘uhila mei he’enau kautaha ‘a e ETA, he ko kinautolu ‘oku nau pule’i ‘a e ngaahi ngaue fakapa’anga ‘a e potungaue mo e kau taki he ngaahi va’a kehekehe he potungaue, pea ‘ave leva e pa’anga mei he potungaue ‘uhila ‘a Tonga ki he’enau pisinisi ‘a ee ‘oku ‘iloa ‘aki ‘a e hingoa ko e ETA. Nau ‘ave pa’anga mei he kautaha ‘oku nau ngaue ai TPL, ‘a ia leva ko e kautaha pisinisi ‘a e pule’anga pe Public Enterprises, pea nau toe takai mai pe kinautolu he tafa’aki ‘e taha ‘o ma’u mo tanaki e pa’anga ‘a e potungaue ‘oku nau ngaue ki ai- Ko e fo’i kautama tatau pe foki ‘oku ‘o nautolu ‘a e kautaha ETA. Ko e fo’i tohotoho ho’ata malie ko ‘eni ne fakahoko ‘e he kautama ni ki he kakai ‘o e fonua, na’e fakangofua pe ia ‘e he pule’anga ‘o Tonga, ‘o e taimi ko ia ke fakahoko ‘e he ki’i falukunga kakai tokosi’i ko ‘eni, ‘o nau tui puloa mai ‘aki ha kili’i ‘asi, ‘i ha fu’u laione fekai kiate kitautolu kakai ‘o e fonua ‘o fakahoko mai kiate kitautolu ha anga matu’aki palaku mo fulikivanu ‘aupito. Ne faka’ohovale pe foki kuo nau takitaha kinautolu ha ngaahi fu’u me’alele fo’ou pea ‘asili ai pea toe fu’u mamafa ‘aupito he ko e kalasi me’alele ne kumi ai ‘a e ngaahi fu’u me’alele ni, ko e kalasi me’alele four wheel drive he kalasi ‘oku ‘iloa ko e NAVARA. Ne ‘uhinga pe foki hono fakangofua ‘e he poate ‘uhila ke kumi ha me’alele fo’ou ‘a e CEO palangi he potungaue pea mavahe, ‘o foki e palangi ia kae kumi me’alele fo’ou e kautama ni. ‘Oku ‘ikai ke kovi e kumi me’alele ia ka ko e founga ne fakahoko ‘aki na’e ‘ikai ke totonu.  Ko e kautama ko ‘eni na’a nau fakahoko e ngaue pango ni, nau ma’u faka’ilonga ako lelei ‘aupito pea ngali falala’anga kiate kitautolu kakai ‘o e fonua ‘i he’enau ha mai, kae ta ko aa ko ‘etau falala ki he va’a mei popo. Tuku pe mu’a ke u ‘eke atu pe ‘oku kei toe lahi pe ha kakai pehe ni ‘oku nau ngaue he loto’i pule’anga ‘o Tonga? Ko e tali ki he fehu’i ko ‘eni ‘oku tonu pe ke ‘eke pe ia ki he kau taki hotau fonua.