Koeha ‘uhinga toloi loloa ‘o e fakanofo kau memipa Kapineti?
Ko e fehu’i ia ‘oku ha’u ki he kakai ‘o e fonua ‘i he mahino mai ‘eni ‘oku ‘ikai ke hoko ‘a e me’a ‘a e Palemia fili Lord Fakafanua, ‘e ui ‘ene Kapineti kimu’a ‘i he Kilisimasi. Ka ‘i he’ene a’u mai ki he Kilisimasi mo e fakaongoongo ‘a e kakai ‘o e fonua, kuo tuku mai ‘a e ongoongo tukuatu ‘e toki fakakakato ki he huu ‘a e Fale Alea ki he ta’u fo’ou. Koeha ‘a e palopalema ‘oku hoko?
Ko e palopalema tatau pe ‘eni pea mo e fakanofo Kapineti ‘o e pule’anga ‘o Dr. Eke, na’e meimei mahina ‘e 2 pea toki mokoi ‘a e Tama Tu’i ki he ni’ihi ki he Kapineti.
‘I he vakai atu ki ha tuai hono fakanofo ‘o ha Kapineti ‘oku 2 pe hono ‘uhinga.
Ko e ‘uluaki ko ha too kehekehe ‘a e kulupu ‘oku nau teu fakalele ‘a e pule’anga, pe kohai ‘e tokoni Palemia mo ma’u ‘a e lakanga Minisita ki he Potungaue koee mo ee. Ko e fa’ahinga tau’aki fusi loto pe kohai te ne ma’u ‘a e mafai lahiange, ko e palopalema ki he fili ‘o ha Kapineti.
Ko hono ua ‘o fakatatau ki he Konisitutone, ko e hili hono fili ‘e he Palemia ‘ene kau Minisita pea ‘e mokoi kiai ‘a e Tama Tu’i pea ‘e toki hoko ko e Minisita. ‘E malava pe ke ‘osi tuku atu ‘e he Palemia ‘a ‘ene lisi pea ‘ikai mokoi kiai ‘a e Tama Tu’i pea ne tuku mai mo ha fekau. Ka he ‘ikai tuku mai ‘e he Palemia ia ‘a e ngaahi fakaikiiki koia kapau na’e hoko ha me’a pehee. Ka koe ‘ikai hoko kimu’a he kilisimasi ‘e malava pe na’e pehee.
‘I he vakai atu ki he toko 16 na’e fili ki he Palemia, ko e ni’ihi ai na’e kau he pule’anga fakafisi pea ‘oku ‘iai ‘a e ngaahi talanoa ‘oku ngalingali ‘ikai fiema’u kenau ‘i he Kapineti. Ko e taha ko e tokolahi ‘a e kau Nopele ‘i he kulupu ko’eni pea ka tokolahi hanau kau ki he Kapineti, he ‘ikai fakahoifua ki he’ene ‘Afio.
Ko e talanoa koia na’e ‘ikai mokoi ‘a e Tama ke toe Palemia mo Minisita ha Nopele, ‘oku kei tu’u veiveiua pe. Pea kapau kuo a’u ki he kau Nopele ka ‘oku te’eki ke ne Folofola hangatonu ‘aki kiate kinautolu pea ta ko e ‘uhinga ia ‘oku nau kei feinga ai pe ki he ngaahi lakanga ni.
Na’e ‘osi pe ‘a e fakanofo Palemia pea ha’ele ‘a e Tama Tu’i ki he Funga Fonua ‘o a’u mai ki he taimi ni. Ko e konga faka’ohovale ‘i he ongoongo tukuatu ‘a e Palemia, na’e fai ‘a e talanoa mo e Palemia maloloo Dr. Eke. Ko e talanoa ko’eni he na’ane ‘osi fakahaa ‘e fili ‘a e lelei taha pea mahalo ko e ‘uhinga ia talanoa, pe koha foi fakapoto pe ke ngali na’e fakahoko ha ngaue fakataha, kae kei fili pe ‘ene kau naite ‘o kau ai ‘a e kau heke mei he Palemia maloloo.
Kaekehe ‘oku ‘iai ‘a e tui na’e ‘osi fakahuu atu ha lisi ‘a e Palemia ka na’e fiema’u he Tama Tu’i ke fai ha fakalelei ki he’ene lisi.
Hoha’a mei he teke ke toe fakatemokalatiange fakalele ‘o Tonga.
‘Oku ‘ia ‘a e hoha’a ki he tu’u ‘a e Pule’anga ko’eni he ‘oku tokolahi ‘a e kau Nopele pea nau kainga ofi. Ko e Palemia, Lord Ma’afu, Lord Kalaniuvalu Fotofili ko e kau tautehina (first cousin) ko e Pilinisi Kalauni ko e matapule ‘o e Palemia, ko Lord Vaea ko e fa’eetangata ‘a e Pilinisi Kalauni pea ko e Pilinisesi Kalauni ko e tuofefine ‘o e Palemia. Ko e ngaahi fetu’utaki toto ‘i he levelo ‘o e kau Nopele pea kapau tenau toe takitaha ha lakanga Minisita, ko e pole lahi mo’oni ki he ngaue’aki ‘o e mafai (conflict of interest) pea mo e teke ke toe fakatemokalatiange ‘a hono fakalele ‘o e fonua.
Ko e fo’i faitu’utu’uni fika ‘uluaki pe ‘a e Palemia, ko’ene ‘ave ‘a e $200,000 ki he Tonga Rugby League ‘oku Sea ai pea ko hono mehikitanga ko e CEO ‘o e Potungaue Sipoti. ‘Oku sasala ‘e hoko ‘a Lord Ma’afu ko e Minisita Sipoti pea kuo ui ko e memipa Poate. Ko e vakai atu mei tu’a, tenau fa’u palani mai mei he TRL pea nau toe ta’utu atu he Kapineti ‘o faitu’utu’uni. ‘Oku nau toe tokanga mai ki he vakai atu ‘a e kakai mei tu’a pe ‘ikai pea ko e ‘uhinga ia ‘o e hoha’a ki he toe huu mai ‘a e kau Nopele ‘o pule tokolahi he Kapineti.
Ko e taimi tatau ‘oku totonu pe ke ‘oange hanau faingamalie kenau fakahaa ‘a e me’a ‘oku nau lava pe ka ‘ikai kenau lava ‘o fakalele lelei ‘a e pule’anga pea koeha leva ‘a e hoko atu. He ko e tuifio ‘enau konga hou’eiki mo ha ui mei he kakai ‘e faingata’a kenau tali.
Tonga Fonua
