Vitio tamate fakalilifu he mitia fakasosiale, te’eki ha fakaikiiki mei he kau Polisi
Na’e faka’ohovale ki he Tonga kotoa ko ha vitio kuo tufaki holo he mitia fakasosiale he pongipongi ‘o e ‘aho ni, ki ha sino ‘o ha talavou kuo fakahaa ko Petueli Mafua He Lotu Fifita mei Vava’u. Ka ‘oku te’eki ke fakahaa faka’ofisiale ‘e he kau Polisi ‘a e hingoa ‘a e pekia, ka kuo tufaki holo he ope ko e sino ia ‘oku haa he vitio.
‘Oku fakalilifu fau ‘a e vitio ko hono hulu he taha ‘o e ngaahi me’alele na’e a’u tonu atu ki he feitu’u na’e ma’u ai ‘a e sino ‘o e pekia, ‘oku pehee ko e hala Tokomololo ka ‘oku ‘ikai fakapapau’i pe ko e hala mei Tokomololo ki he halaliku ‘Utulau pe ko e hala mei Tokomololo ki Ha’ateiho.
‘Oku ‘asi lelei ‘i he vitio ‘a e ngaue ‘a e kau Polisi ki he sino ‘o e pekia ‘oku lii he loto hala kuo havehave faikehe ‘o ‘ikai ‘ilo pe koeha ‘a e fa’ahinga ngaue pango na’e fakahoko kiai ke a’u ki he tu’unga pehee. ‘I he vitio ‘e taha ‘oku ‘asi he fakamatala ‘a e kau hulu vitio, ko e sino ‘oku lii he loto hala pea ko e fo’i ‘ulu ‘oku lii ia he kauhala. Pea ‘oku ngaue ‘a e kau Polisi ke fakaheka ‘a e sino ki he’enau me’a ngaue he kuo havehave ke toki fakaheka ki ha me’alele.
‘I he taimi tatau ‘oku ‘asi ‘a e toto lahi mei he sino mo e feitu’u ‘oku ‘iai ‘a e pekia. Pea ‘oku fakaongoongo ‘a e kakai ‘o e fonua pe koeha ‘a e fakamatala mei he kau Polisi ki he tupu’anga ‘o e pekia ‘a e tokotaha ni. Pea kapau ‘e mahino ko e fakapoongi pea ‘oku kau ‘a e mate ko’eni he fakapoo fakalilifu taha ke hoko he fonua ni, ‘o fakatatau mo e vakai ki he tu’unga ‘o e sino ‘o e pekia he’ena haa he vitio.
Kaekehe kuo lahi ‘a e talanga ‘a e kakai ki he faito’o konatapu neongo ‘oku te’eki ke fakapapau’i ‘a e makatu’unga ‘ene pekia. Ka ‘oku tui ‘a e tokolahi ko e fa’ahinga to’onga tamate na’e fakahoko, he ‘ikai lava ia ha taha nomolo ka ko e to’onga pe ‘o ha taha ‘oku ifi faito’o konatapu ke mole ‘a e fakakaukau lelei kane lava ‘o fakahoko ha ngaue fakalilifu pehee.
‘I he taimi tatau kuo ‘ohake mo e fakamatala ki he pekia na’ane tui’i ha tangata’eiki ‘i Ta’anea Vava’u ‘o pekia pea lele ‘ikai tu’u ke ‘ave ki Falemahaki. Na’e hopo’i pea tautea ngaue popula ki he ta’u ‘e faa pea ko’ene ‘ataa mai pe ‘o hoko ‘a e fakatamaki. Kuo hoko ‘a e mate ‘a e pekia ke toe fakalalahi ‘a e longoa’a ki he ‘ikai lava ‘a e pule’anga ‘o fai ha ngaue fakamaatoato ki he faito’o konatapu.
Na’e feinga foki ‘a e ngaahi pule’anga muli ke to’o ‘e Tonga ‘enau lao ki he tautea mate. Ka na’e te’eki ai pe finangalo ‘Ene ‘Afio ke to’o. Ka ko’ene hoko ‘a e ngaahi ngaue pango fakalilifu pehe ni, kuo tangi ai ‘a e kakai ‘o e fonua ke ngaue’aki ‘a e tautea mate ki he fa’ahinga kakai pehe ni, ke ako’i ai mo e kakai ‘o e fonua ki he nunu’a ‘o e to’onga fulikivanu. Ko e tautea mate ‘oku ngaue’aki pe ‘a e tautea tautau, ka ko e fakamuimui taha hono ngaue’aki ‘i he taha hiva valungofulu pea ‘ikai toe ngaue’aki. Ka ‘oku te’eki ke tamate’i ‘a e lao tautea mate he konisitutone ‘o Tonga.
‘E feinga ‘a e ongoongo ni ke muimui’i ‘a e tamate fakalilifu ni ke vakai kiai ‘a e kakai ‘o e fonua.
