‘Ikai ha Nopele Fili ‘i he Kapineti, koeha popoaki mei He’ene ‘Afio? Kapineti ta’epau taha hono kaha’u.
Kuo fili ‘e he ‘Eiki Palemia ‘o Tonga ‘ene houe’eiki Minisita ki he Kapineti pea ko e me’a ‘oku faka’ohovale ko e ‘ikai ha Nopele fili ‘e kau ki he Kapineti, ka ko e tokolahi taha ‘o e kau Nopele fili ki Fale Alea na’anau fili kia Lord Fakafanua, ko e toko 6 mei he toko 9. Ko e Nopele pe ‘e taha ‘i he Kapineti ko e Pilisinisi Kalauni Tupouto’a, ‘Ulukalala, ko e fili mei tu’a ‘e he Palemia.
‘I he fili hili ‘a e VONC ‘i he ta’u kuo’osi ko e me’a tatau pe na’e hoko, ko e tokolahi taha ‘o e kau Nopele na’anau poupou’i ‘a e VONC. Ka ‘i he hili ‘a e fili ‘o e Palemia fo’ou mo’ene fili ‘ene hou’eiki memipa Kapineti, na’e ‘ikai ha taha ‘o e kau Nopele fili ‘e ma’u ha lakanga Minisita.
Ko e fehu’i mahu’inga leva ki he hou’eiki Nopele, pe koeha ‘a e popoaki mahu’inga ‘oku finangalo ‘Ene ‘Afio ke mahino kiate kinautolu, he ko e fili Kapineti hokohoko ‘aki ee ‘e 2 mo e ‘ikai ha Nopele Fili ‘e kau ki ha Kapineti.
‘Oku toe le’olahiange ‘a e talanoa koia ‘oku sasala ma’u pe ‘i he taimi fili ‘o ha Kapineti, ‘i he ngaahi Kapineti mai kimui ni ‘oku ‘ikai ke toe finangalo ‘a e Tama Tu’i ke kau ha Nopele ki he fakalele ‘o e pule’anga pe ko e kau memipa Kapineti, kae tuku ki he kau Fakafofonga Fili ‘o e kakai kenau fakalele ‘a e fonua. Ka ko e pango ‘oku ‘ikai ko ha fakamatala faka’ofisiale, ka ‘e tatau ai pe ‘ene faka’ofisiale pe ‘ikai pea kapau kuo ma’u he kau Nopele ha fakamatala falala’aga ‘oku mo’oni ‘a e lau ko’eni pea ta ‘oku ‘ikai fiema’u ia ke toe sipela fakalao mo faka’ofisiale. Ka e fakahoko leva ha ngaue fakalao mo fakakonisitutone ki he finangalo ‘o e Tama Tu’i.
Koeha leva ‘a e vakai ia ki he tali ‘e he Tama Tu’i ke fakanofo ‘a Lord Fakafanua? ‘I he vakai kiai, ko hono fili ‘o Fakafanua ke hoko ko e Palemia na’e fili kiai ‘a e tokolahi taha ‘o e kau fakafofonga fili ‘a e kakai ‘o e fonua pea ‘oku faka’apa’apa’i ‘e he Tama Tu’i ‘a e le’o ‘o e kakai ‘o e fonua. Ko e fili ‘o e kau Nopele ki he lakanga Minisita ko e fili pe ia ‘a e Palemia pea ‘oku faingofua ange ki he Tama Tu’i ke fakahoko kiate kinautolu hono finangalo he ko hono kau ‘aofivala pe tenau loto kiai pe ‘ikai tenau kei faka’apa’apa ki he Tama Tu’i.
‘Oku maama fe’unga nai ‘a Lord Fakafanua ke ne maa’usia ‘a e tafa’aki ko’eni pe ‘ikai, ko e fehu’i koia ‘oku tali lelei taha pe ‘e he hou’eiki Nopele. Pea tau pehee loto pe ‘oku ne ‘osi lave’i lelei. Ko e fehu’i hoko, koeha ‘oku ne kei fie hoko ai pe ki he Palemia, ko e fehu’i ia ke tali pe ‘e he Palemia.
Kaekehe na’e osi ‘iai foki ‘a e ngaahi hingoa ‘o e kau nopele na’e sasala ki he ngaahi lakanga Minisita, hangee ko e Minisita Sipoti mo e Minisita Fonua. Pea na’e toutou ‘ave ‘a e lisi Kapineti ki He’ene ‘Afio mo hono fakafoki ke fakalelei’i, ka he ‘ikai fakahaa ia he Palemia ki he kakai ‘o e fonua.
‘Oku ‘iai ‘a e tui ‘oku ‘ikai ke fu’u mokoi ‘a e Tama Tu’i ki he Palemia ‘a e Nopele, Sea Fale Alea mo tokoni Sea ‘a e ongo Nopele pea toe memipa Kapineti hono foha ka ko e ‘ea hoko ki he Taloni ‘o Tonga. He ko e vakai mai ‘a e ngaahi fonua muli ‘oku fehu’ia leva ‘a e tu’unga fakatemokalati hono fakalele ‘o e fonua. Ka ‘oku hanga ‘e he lao fakalelei ki he liliu fakatemokalati ‘o e 2010, ‘o ‘ai ke faingata’a ‘a e ngaahi me’a lahi. Ko e tu’u ‘a e lao ke fili ‘e he Palemia ‘ene kau Minisita ‘oku hoko ai ‘a e Palopalema he ‘aho ni, ka na’e ‘ikai pukepuke he Tama Tu’i ‘Ene kau Nopele tenau iku fakalele ‘a e pule’aga koe’uhi ko e movetevete ‘a e kau Fakafofonga ‘o e kakai.
Ka ‘oku lave’i nai he fakakaukau ‘o e kakai ‘a e langimama’o ‘o e Tama Tu’i ki hono fakalele ‘o e fonua. ‘Oku ‘iai nai ha visiona ‘a e Palemia fo’ou mo e kau memipa Fale Alea ke fakahoko ha fakalelei vave ki he founga fili Fale Alea mo e fili Palemia?
Kapineti tu’u ta’epau taha ki he kaha’u.
Ko e fili ‘o e ta’u ni ko e fili faka’ilo lahi taha ia talu ‘a e tu’u ‘a e Fale Alea ‘o Tonga, ko hono faka’ilo ‘a e toko 9 pea mei he toko 17 ‘o e kau fakafofonga ‘o e kakai. Pea ‘oku ma’u he ongoongo ni ‘a e fakamatala ‘e toe fakahuu mai mo e faka’ilo ‘o e ni’ihi he Kapineti. Ko e fu’u fika lahi ‘o e faka’ilo ‘oku ne talamai ai ‘a e tu’unga ‘etau lao fili Fale Alea ‘ene fiema’u he fakalelei kiai. Ko e toko 5 he kau memipa Kapineti ‘oku faka’ilo pea kanau mo’ua kotoa ko e tu’u faikehe ‘a e kapineti. Ko e toko ua pe tolu he Kapineti na’e fakafisi ‘oku lolotonga ngaue kiai ‘a e Komisiona Tau’i ‘o e Faihala pea kanau halaia ko e lahiange pe ‘a e palopalema ‘o e Kapineti.
Kaekehe, kuo finangalo ‘a e Tama Tu’i ke Palemia ‘a nopele Lord Fakafanua pea mo’ene kapineti ‘oku ‘ikai ha Nopele fili ai. Pea koe tu’o 2 ‘eni ‘ene hoko, mo e talanoa ‘oku sasala ko e finangalo ia ‘Ene ‘Afio ke nofo hono kau ‘aofivala ‘o e vakai’i ‘a e ngaue ‘a e Kapineti.
‘I he taimi tatau ‘oku tau tui ki hono ‘oange ha faingamalie ‘o e Palemia mo’ene Kapineti kenau fakahaa ‘a e me’a tenau lava. ‘Oku lahi mo hono vikia ‘o e Palemia ko’ene ko hono taukei fakaako mo fakangaue, ka ko hono toki ‘aonge ‘eni kiai ‘a e mafai ma’olunga taha ki he pule’anga. Pea hangee ko e lau ‘a e kau politiki, ‘e toki ‘ilo hono lanu totonu hono ‘oange ‘a e mafai ki hono nima.
‘Oku kei fakaongoongo ‘a e kakai ‘o e fonua ki ha fakataha ‘a e Palemia mo e kau Faiongoongo, kae mahalo ‘oku kei mo’ua ‘a e Palemia he ko’ene toki kamata fo’ou. Ka ko e malohinga ‘o e pule’anga motu’a ko e taliui ki he kakai ‘o e fonua na’e fu’u lelei ‘aupito, hono toutou lele ‘o e Konifelenisi mo e kau Faiongoongo.
