Fiema’u ha liliu fakavavevave ki he’etau Konisitutone (lao fili) mahino ‘ene palopalema
‘Oku fu’u fiema’u ke fakahoko ha ngaue fakavave ki he’etau Konisitutone pe ko e Lao Fili Fale Alea he ‘oku mahino ‘ene palopalema, ‘o uesia lahi ai ‘a e anga hono fakalele ‘o e fonua.
Ko e ta’u ‘e 15 kuo’osi mo e liliu fakapolikale mo fakakonisitutone na’e fakahoko, mo e lahiange ‘a e palopalema ‘oku fekuki mo e kakai ‘o e fonua koe’uhi ko e tu’u ‘a e konisitutone. ‘I he ta’u ‘e 15 ko’eni ko e fili Palemia ‘aki ‘eni hono ono ‘a e fonua, Lord Tu’ivakano 2010-2014, ‘Akilisi 2014-2019, Pohiva Tu’I’ontoa 2019-2021, Siaosi Sovaleni 2021-2024, ‘Aisake Eke 2024-2025 pea ko e ta’uni ko Lord Fakafanua.
‘Oku talamai he toutou liliu ko’eni ko e palopalema ko e fili ‘o e Palemia ko hono fakahoko pe ‘i loto he kau memipa fili ‘e toko 26 na’e fili ‘e he kakai ‘a e toko 17 pea fili he toko 33 ‘o e kau Nopele ‘enau toko 9. Pea ‘oku hoko ‘a e fakatau hoosi ko e palopalema lahi ko ha tu’unga ko hono fili ‘o e kakai hala ki he ngaahi lakanga Minisita koe’uhi kanau poupou ki he Palemia ‘e fili. Koe fefusiaki ko’eni ‘oku hoko pe ia he fili kotoa pea kuo fakamo’oni ‘ene palo palema.
Ko e fehu’i mahu’inga pe koeha leva hono solova’anga? ‘Oku tui ‘a e ni’ihi ko e solova’anga ‘o e palopalema ni ko hono fili ‘e he kakai ‘a e Palemia pe ko hono ‘ave ki he Tu’i ke ne fili pea toki fili leva ‘e he Palemia ‘ene kau Minisita. Ko e founga ko’eni he ‘ikai mo’ulaloa ‘a e Palemia ki ha ni’ihi he kau Fakafofonga he na’e ‘ikai ke fakahoko ha fakatau hoosi. ‘E lava foki ‘e he Palemia ‘o fili ‘a e lelei taha mei he kau fakafofonga kakai mo e kau Nopele ‘a e leleitaha ki he gnashing lakanga Minisita.
‘Oku kau mo e lao ki he Vote of No Confidence ‘a e palopalema lahi ki he lele ‘a e pule’anga. He ‘oku nofo ‘a e kauu tama mei tu’a ‘o fakasio ha fehalaaki ‘a e pule’anga pea ka lotomamahi ha ni’ihi he Palemaia ‘oku nau lava ‘o heke ki he tafa’aki ‘e taha, ‘i he founga pe ‘o e fakatau hoosi ke tukuhifo ‘aki ‘a e Palemia kae ma’u pe hoko atu pe ko e Minisita. Pea ka fili he Kakai pe Tu’i ‘e si’isiiange ai ‘a e palopalema.
Kaekehe ko e 2017 na’e fuofua ‘asi mai ai ‘a e palopalema ko’eni ‘a e halaia ‘a ‘Equate Lavulavu hono faka’ilo ‘e Hon. Latu. ‘I he 2022 na’e toe tuku ai he Fakamaau’anga kitu’a ‘a Poasi Tei, Sangster Saulala pea mo Moeaki Tatafu ko e kau Minista kotoa. Ko e ‘ahoni kuo muimui atu mo e Fakafotonga Niua 17 he fo’i hala tatau ko e lau mahina si’i pe ‘enau ‘i he lakanga Minisita.
Ko e fakatonutonu leva ke fakahoko heni, ka ‘iai ha fakafofonga ‘oku faka’ilo he ‘osi ‘a e fili Fale Alea pea ‘oku totonu ke ‘oua na’a fili ki ha lakanaga Minisita kae ‘oleva ke mahino ‘ene hopo. He ko e pa’anga lahi ‘oku mole he vahe fakaMinisita ka ‘oku ta’efakalao. Ka ko e me’a tepu ko e feliliuaki ‘a e lakanga pea uesia ai ‘a e ngaue.
‘Oku toe fu’u mata’aa ange ‘a e uesia ‘a e kakai ‘o e fonua ‘I he founga lolotonga he me’a ko e fakafa’afa’ahi ‘a e Fale Alea. Ka fokotu’u he pule’anga lolotonga hanau founga ngaue, ko’ene fetongi pe ‘a e pule’anga ko’ene huu mai pe pule’anga hoko ‘o liliu kotoa ‘a e fokotu’utu’u ngaue koia, kae faingata’a’ia ‘a e kakai ‘o e fonua.
Ko’etau lao Komisoni fili ‘oku kei lahi pe palopalema ‘o e nofo he feitu’u kehe kae lesisita fili ki he feitu’u kehe, ka kuo laulau ta’u ‘enau hiki fonua. Ko e taimi ‘oku vahe ai ‘a e pa’anga tokoni fakavahenga ‘oku mole ‘a e pa’anga koia ki he kakai ‘oku ‘ikai kenauu fili he vahenga koia kanau fili ki he vahenga kehe.
Ko e kaveinga ki he fiema’u ke kau mo e kau Nopele hono fili ‘e he Kakai ‘oku kei tu’u pe. Ka ‘I he tu’unga ‘oku nau ‘iai he taimini ko’enau movetevete pea mahalo ko ha faka’ilonga kuo taimi ke fili mo e kau Nopele he kakai ‘o e fonua. Pea hiki’i mo honau tu’unga(criteria) ke ma’olunga ‘o fakatatau mo honau tu’unga he fonua, kanau toki lava ‘o fili Fale Alea.
‘Oku tui ‘a e tokolahi ‘oku totonu ke mu’omu’a ‘a e kaveinga ko’eni ‘i he huu pe ‘a e Fale Alea ko’eni. Ka ‘ikai tetau toki talanoa pe kiai ha fili Palemia hoko, kae ngalo hono ‘elito ko e anga tu’u ‘etau konisitutone.
Tonga Fonua
